Το κόκκινο χρώμα δεν υπάρχει: Ο εγκέφαλός το επινοεί - Γιατί δεν μπορούμε να το περιγράψουμε
Η απάντηση, που επιστημονικά είναι πιο σωστή από οποιαδήποτε άλλη
Snapshot
- Το κόκκινο χρώμα δεν υπάρχει αντικειμενικά στον εξωτερικό κόσμο, αλλά δημιουργείται υποκειμενικά στον εγκέφαλο μέσω της επεξεργασίας συγκεκριμένων μηκών κύματος φωτός.
- Η εμπειρία του κόκκινου, όπως και άλλες ποιότητες εμπειρίας (qualia), δεν μπορεί να περιγραφεί πλήρως με λόγια ή επιστημονικά δεδομένα, καθώς είναι υποκειμενική.
- Το παράδειγμα του διάσημου φορέματος έδειξε πως διαφορετικοί εγκέφαλοι μπορούν να αντιλαμβάνονται διαφορετικά τα ίδια οπτικά ερεθίσματα, βασισμένοι σε ατομικές εμπειρίες και εκτιμήσεις φωτισμού.
- Η κοινή αντίληψη των χρωμάτων είναι μια κοινωνική σύμβαση που βασίζεται σε παρόμοιες εγκεφαλικές μεταφράσεις, αλλά παραμένει ευάλωτη σε διαφορές λόγω προσωπικής ιστορίας κάθε εγκεφάλου.
- Η δυσκολία στην περιγραφή του κόκκινου οφείλεται στην φύση της συνείδησης και της υποκειμενικής εμπειρίας, όχι σε περιορισμούς του λεξιλογίου.
Το κόκκινο είναι κίνδυνος, πάθος, σταμάτα. Όλοι ξέρουν πώς μοιάζει το κόκκινο. Κι όμως, κανείς δεν μπορεί να το περιγράψει χωρίς να δείξει κάτι κόκκινο. Οι νευροεπιστήμονες πλέον ξέρουν γιατί — και η απάντηση είναι ανησυχητική.
Δοκίμασέ το. Χωρίς να δείχνεις αντικείμενα, χωρίς να το συγκρίνεις με άλλα χρώματα, χωρίς αναφορές όπως αίμα ή μήλα. Περιέγραψε πώς μοιάζει το κόκκινο. Οι περισσότεροι άνθρωποι “κολλάνε” σχεδόν αμέσως — και δεν πρόκειται για έλλειψη λεξιλογίου. Πρόκειται για αδυναμία της ίδιας της φύσης του τι είναι τα χρώματα και πού υπάρχουν.
Η απάντηση, που επιστημονικά είναι πιο σωστή από οποιαδήποτε άλλη, είναι η εξής: τα χρώματα δεν υπάρχουν. Τουλάχιστον όχι με τον τρόπο που έχουμε συνηθίσει να τα σκεφτόμαστε.
Τι λέει η φυσική και τι λέει ο εγκέφαλος
Δεν υπάρχει τίποτα στον εξωτερικό κόσμο που να είναι κόκκινο. Υπάρχουν φωτόνια ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας συγκεκριμένου μήκους κύματος — περίπου 620 έως 750 νανόμετρα. Αυτά τα φωτόνια χτυπούν την επιφάνεια ενός αντικειμένου, ανακλώνται και μπαίνουν στο μάτι. Εκεί ενεργοποιούν φωτοϋποδοχείς που λέγονται κωνία. Τα ηλεκτρικά σήματα από τα κωνία ταξιδεύουν στον πρωτογενή οπτικό φλοιό στον ινιακό λοβό του εγκεφάλου, και εκεί —όχι έξω στον κόσμο, αλλά μέσα στο κρανίο— δημιουργείται αυτό που ονομάζουμε κόκκινο.
Ο Κρίστοφ Κοχ, κορυφαίος Αμερικανός νευροεπιστήμονας στο Ινστιτούτο Επιστήμης Εγκεφάλου Άλεν, το συνοψίζει απλά: δεν υπάρχει χρώμα στον κόσμο. Υπάρχουν φωτόνια συγκεκριμένου μήκους κύματος, ηλεκτρική δραστηριότητα στον εγκέφαλο και το αποτέλεσμα της επεξεργασίας τους, που το ονομάζουμε χρώμα. Άρα το κόκκινο δεν είναι ιδιότητα μιας ντομάτας. Είναι κατασκευή του νευρικού σου συστήματος πάνω στα φυσικά δεδομένα του αμφιβληστροειδή.
Η Μαίρη και τα δωμάτια που δεν γνωρίζει
Αν το χρώμα υπάρχει μόνο ως υποκειμενική εμπειρία του εγκεφάλου, η επιστήμη αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα. Το έχει περιγράψει το 1982 ο Βρετανός φιλόσοφος Φρανκ Τζάκσον στο άρθρο του «Epiphenomenal Qualia», γνωστό ως «Το δωμάτιο της Μαίρης». Η Μαίρη είναι μια υποθετική επιστήμονας που έχει περάσει όλη της τη ζωή σε ένα ασπρόμαυρο δωμάτιο. Γνωρίζει τα πάντα για τη φυσική των χρωμάτων: μήκη κύματος, φωτοϋποδοχείς, νευρωνικά δίκτυα, οπτικό φλοιό. Έχει διαβάσει τα πάντα, έχει μελετήσει τα πάντα.
Μια μέρα βγαίνει από το δωμάτιο και βλέπει για πρώτη φορά μια κόκκινη ντομάτα.
Το ερώτημα του Τζάκσον είναι απλό: έμαθε κάτι καινούργιο; Η απάντηση είναι ναι. Παρότι ήξερε τα πάντα επιστημονικά, τώρα βιώνει κάτι που κανένα βιβλίο δεν μπορούσε να της δώσει — πώς “είναι” το κόκκινο. Και αυτή η εμπειρία δεν ανάγεται σε φυσικά δεδομένα.
Οι φιλόσοφοι ονομάζουν αυτό το είδος εμπειρίας “qualia” (ποιότητες εμπειρίας): η υποκειμενική αίσθηση του κόκκινου, ο πόνος, η γεύση του καφέ. Δεν μετρώνται αντικειμενικά. Υπάρχουν μόνο από πρώτο πρόσωπο. Και γι’ αυτό ακριβώς δεν μπορείς να περιγράψεις το κόκκινο — γιατί κάθε περιγραφή χρησιμοποιεί εξωτερικά δεδομένα ή συσχετίσεις, ενώ η εμπειρία του ίδιου του κόκκινου είναι κάτι άλλο.
Το φόρεμα και δύο πραγματικότητες στον ίδιο εγκέφαλο
Ακούγεται αφηρημένο, μέχρι που εμφανίστηκε μια φωτογραφία το 2015 και δίχασε το ίντερνετ: το διάσημο φόρεμα. Άλλοι το έβλεπαν μπλε και μαύρο, άλλοι λευκό και χρυσό — και οι δύο πλευρές ήταν βέβαιες ότι οι άλλοι “βλέπουν λάθος”. Το πραγματικό χρώμα του φορέματος ήταν μπλε και μαύρο.
Ο νευροεπιστήμονας του NYU Πασκάλ Γουόλς ανέλυσε δεδομένα από πάνω από 13.000 άτομα και εξήγησε ότι η φωτογραφία είχε υπερέκθεση, κάνοντας ασαφή την πηγή φωτισμού. Ο εγκέφαλος κάνει αυτόματα εκτιμήσεις για το φως με βάση την εμπειρία ζωής. Άνθρωποι που ξυπνούν νωρίς και ζουν κυρίως στο φυσικό φως “φιλτράρουν” διαφορετικά το μπλε, ενώ όσοι ζουν περισσότερο σε τεχνητό, θερμό φως το αντιλαμβάνονται αλλιώς.
Ο Κοχ το σχολιάζει χαρακτηριστικά: οι μισοί έβλεπαν την ίδια οθόνη, αλλά έβλεπαν διαφορετική ταινία.
Μια κοινή πραγματικότητα χωρίς σταθερά θεμέλια
Ζούμε σε μια κοινή εμπειρία χρωμάτων που είναι αρκετά παρόμοια ώστε να λειτουργεί η καθημερινότητα. Το κόκκινο σου και το κόκκινο του άλλου είναι αρκετά κοντά για να δουλεύουν τα φανάρια. Όμως το πείραμα με το φόρεμα έδειξε πόσο λεπτή είναι αυτή η κοινή σύμβαση. Οι διαφορές δεν είναι βλάβη ή απόσπαση προσοχής, αλλά αποτέλεσμα της προσωπικής ιστορίας κάθε εγκεφάλου.
Έτσι, το επιχείρημα του Τζάκσον παίρνει άλλη διάσταση: αν τα χρώματα είναι κατασκευές του εγκεφάλου, τότε δεν είναι απλώς δύσκολο να τα περιγράψεις — είναι, σε κάποιο βαθμό, προσωπικά. Όχι γιατί ζούμε σε διαφορετικούς κόσμους, αλλά γιατί ο τρόπος που κάθε εγκέφαλος μεταφράζει την ακτινοβολία σε εμπειρία φέρει το αποτύπωμα μιας μοναδικής ζωής.
Την επόμενη φορά που θα προσπαθήσεις να περιγράψεις το χρώμα του ουρανού και δεν θα βρίσκεις τις λέξεις, δεν φταίει το λεξιλόγιο. Φταίει η αρχιτεκτονική της συνείδησης — και η επιστήμη μόλις αρχίζει να θέτει τα σωστά ερωτήματα.
