Καιρός: Ο αντικυκλώνας της Γροιλανδία, η πολική δίνη και το El Nino - Πώς επηρεάζουν την Ελλάδα
Ένας χειμώνας με έντονα ατμοσφαιρικά φαινόμενα μπορεί να φέρει εκπλήξεις στη χώρα μας
Snapshot
- Τα προγνωστικά μοντέλα δείχνουν πιθανή εξασθένηση της πολικής δίνης και ενδεχόμενη αιφνίδια στρατοσφαιρική θέρμανση (Major SSW) νωρίς τον Νοέμβριο, αλλά η πρόβλεψη παραμένει αβέβαιη και μετατίθεται χρονικά.
- Η διαταραχή της πολικής δίνης μπορεί να αλλάξει την ατμοσφαιρική κυκλοφορία στο βόρειο ημισφαίριο, δημιουργώντας ευνοϊκές συνθήκες για μετακίνηση ψυχρών αέριων μαζών προς τη νότια Ευρώπη, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει αυτόματη ψυχρή εισβολή.
- Για την Ελλάδα, υπάρχει πιθανότητα εμφάνισης ψυχρότερων διαστημάτων τον Νοέμβριο, αλλά δεν προκύπτει σαφής πρόβλεψη για ισχυρή ψυχρή εισβολή ή χιονοπτώσεις, καθώς η εξέλιξη εξαρτάται από τη θέση βαρομετρικών συστημάτων και τη συνολική ατμοσφαιρική κυκλοφορία.
- Σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του χειμώνα θα παίξουν η ατμοσφαιρική κυκλοφορία στον Βόρειο Ατλαντικό, η Αρκτική Ταλάντωση, η Ταλάντωση του Βόρειου Ατλαντικού και η παρουσία αντικυκλώνα στη Γροιλανδία.
- Η ισχυρή φάση του Ελ Νίνιο και άλλοι παράγοντες όπως η έκταση του θαλάσσιου πάγου στην Αρκτική και η χιονοκάλυψη στη Σιβηρία επηρεάζουν την πολική δίνη και την ατμοσφαιρική κυκλοφορία, αλλά δεν καθορίζουν μόνοι τους την εξέλιξη του χειμώνα στην Ευρώπη.
Ένα σπάνιο και ιδιαίτερα ενδιαφέρον ατμοσφαιρικό φαινόμενο βρίσκεται στο επίκεντρο των μετεωρολογικών προγνώσεων για τον Νοέμβριο, καθώς τα προγνωστικά μοντέλα δείχνουν σταδιακή εξασθένηση της πολικής δίνης στη στρατόσφαιρα, με πιθανότητα σημαντικής διαταραχής ήδη κατά το πρώτο μισό του μήνα. Εάν η κυκλοφορία των ανέμων αντιστραφεί στο προβλεπόμενο ύψος και στην περιοχή αναφοράς, τότε θα πρόκειται για ένα φαινόμενο γνωστό ως αιφνίδια στρατοσφαιρική θέρμανση μεγάλης έντασης (Major SSW).
Προς το παρόν, ωστόσο, πρόκειται για ένα προγνωστικό σενάριο, του οποίου η χρονική εξέλιξη έχει ήδη μετατεθεί αρκετές φορές και θα πρέπει να επιβεβαιωθεί από τις πραγματικές μετρήσεις. Η εξέλιξη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ευρώπη, καθώς ενδεχόμενη διαταραχή της πολικής δίνης θα μπορούσε να μεταβάλει την ατμοσφαιρική κυκλοφορία και να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για διαφορετικές καιρικές συνθήκες κατά τη διάρκεια του χειμώνα.
Στην ενημέρωσή του στις 2 Νοεμβρίου, ο κλιματολόγος Τζούντα Κοέν από το Atmospheric and Environmental Research (AER) περιγράφει μια πολική δίνη που έχει ήδη επιμηκυνθεί και αναμένεται να αναδιοργανωθεί τις επόμενες ημέρες. Παράλληλα, επισημαίνει τη δυσκολία πρόβλεψης της ατμοσφαιρικής συμπεριφοράς για το υπόλοιπο της χρονιάς.
Το βασικό συμπέρασμα δεν είναι ότι ένας βαρύς χειμώνας είναι πλέον δεδομένος. Αντίθετα, ένα τόσο πρώιμο στρατοσφαιρικό φαινόμενο θα μπορούσε να αυξήσει την αβεβαιότητα στις μακροπρόθεσμες προγνώσεις και να οδηγήσει σε σημαντικές αλλαγές στην κυκλοφορία της ατμόσφαιρας στο βόρειο ημισφαίριο.
Τι είναι η πολική δίνη και γιατί έχει σημασία το σχήμα της
Η πολική δίνη είναι μια τεράστια κυκλοφορία δυτικών ανέμων που κατά τη διάρκεια της ψυχρής περιόδου περιστρέφεται γύρω από τις πολικές περιοχές, στη στρατόσφαιρα, δεκάδες χιλιόμετρα πάνω από την επιφάνεια της Γης.
Όταν είναι συμπαγής και ισχυρή, τείνει να συγκρατεί τις ψυχρότερες αέριες μάζες σε μεγάλα γεωγραφικά πλάτη. Όταν, όμως, εξασθενεί, παραμορφώνεται ή μετατοπίζεται, μπορεί να αλλάξει την κατανομή των αέριων μαζών και των ατμοσφαιρικών κυμάτων στο βόρειο ημισφαίριο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ψυχρός αέρας κατεβαίνει αυτομάτως προς την Ευρώπη ή τη Μεσόγειο. Σημαίνει ότι δημιουργούνται ευνοϊκότερες συνθήκες για διαφορετικές μορφές ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας, οι οποίες ενδέχεται να επιτρέψουν σε ψυχρές αέριες μάζες να κινηθούν νοτιότερα.
Η πολική δίνη μπορεί να επιμηκυνθεί, να μετατοπιστεί μακριά από τον Βόρειο Πόλο ή ακόμη και να διασπαστεί σε δύο διαφορετικά κέντρα. Πρόκειται για διαφορετικές εξελίξεις, οι οποίες συνδέονται με την αλληλεπίδραση της στρατόσφαιρας με τα ατμοσφαιρικά κύματα που προέρχονται από χαμηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας.
Σύμφωνα με την ανάλυση του Κοέν, η σημερινή εικόνα παραπέμπει κυρίως σε μια επιμηκυμένη πολική δίνη, με διακριτούς πυρήνες, χωρίς όμως να έχει σημειωθεί πραγματική διάσπαση.
Το επόμενο στάδιο που εμφανίζουν τα μοντέλα, με το κύριο κέντρο να εδραιώνεται μεταξύ της Θάλασσας Μπάρεντς – Κάρα και των Ουραλίων, θα μπορούσε να συνδέεται με μετατόπιση της δίνης και πιθανή αιφνίδια στρατοσφαιρική θέρμανση.
Για να χαρακτηριστεί ένα επεισόδιο ως Major SSW, πρέπει να πληρούται ένα συγκεκριμένο επιστημονικό κριτήριο: οι μέσοι δυτικοί άνεμοι στα 10 hPa και στις 60 μοίρες βόρειου γεωγραφικού πλάτους να αντιστραφούν σε ανατολικούς κατά τη διάρκεια του βόρειου χειμώνα.
Επομένως, η έντονη θέρμανση της στρατόσφαιρας ή η μεγάλη παραμόρφωση της πολικής δίνης δεν αρκούν από μόνες τους για να επιβεβαιώσουν το φαινόμενο.
Ένα ασυνήθιστα πρώιμο φαινόμενο – Γιατί μετατίθεται συνεχώς η πρόγνωση
Το πιο αξιοσημείωτο στοιχείο των τελευταίων προγνώσεων είναι το ενδεχόμενο η διαταραχή της πολικής δίνης να εκδηλωθεί εξαιρετικά νωρίς μέσα στη χειμερινή περίοδο.
Οι προσομοιώσεις δείχνουν ισχυρή μεταφορά ατμοσφαιρικής κυματικής ενέργειας από την τροπόσφαιρα προς τη στρατόσφαιρα. Με απλά λόγια, μεγάλα ατμοσφαιρικά κύματα μεταφέρουν ενέργεια προς τα υψηλότερα στρώματα, επιβραδύνοντας την περιστροφική κυκλοφορία της πολικής δίνης.
Εάν η επιβράδυνση είναι αρκετά ισχυρή ώστε να προκαλέσει αντιστροφή των ανέμων στα 10 hPa και στις 60 μοίρες βόρειου γεωγραφικού πλάτους, τότε θα πληρούται το βασικό κριτήριο για ένα Major SSW.
Ο Κοέν επισημαίνει, ωστόσο, ότι η πιθανή ημερομηνία κορύφωσης του φαινομένου έχει ήδη μετατεθεί σε σχέση με προηγούμενες εκτιμήσεις και ότι τα προγνωστικά μοντέλα ενδέχεται να αλλάξουν ξανά.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς όσο ένα ασυνήθιστο ατμοσφαιρικό σενάριο μετατίθεται χρονικά, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτά η επιβεβαίωση ότι θα εκδηλωθεί τελικά με την προβλεπόμενη ένταση.
Τι δείχνουν οι προγνώσεις για την Ευρώπη τις επόμενες 15 ημέρες
Οι βραχυπρόθεσμες εκτιμήσεις που παρουσιάζονται στην ανάλυση του AER δεν δείχνουν μια γενικευμένη ψυχρή εισβολή στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Αντίθετα, η ατμοσφαιρική κυκλοφορία αναμένεται να παρουσιάσει σημαντικές διαφοροποιήσεις από περιοχή σε περιοχή.
Κατά την πρώτη φάση, προβλέπεται ανάπτυξη μιας ζώνης υψηλών πιέσεων μεταξύ Σκανδιναβίας και Γροιλανδίας, ενώ χαμηλότερες πιέσεις αναμένεται να επικρατήσουν σε τμήματα της κεντρικής και νότιας Ευρώπης.
Αυτή η διάταξη θα μπορούσε να ευνοήσει κανονικές ή χαμηλότερες από τις συνηθισμένες θερμοκρασίες σε αρκετές περιοχές της κεντρικής και νότιας Ευρώπης, ενώ η Σκανδιναβία και τμήματα της βορειοανατολικής Ευρώπης ενδέχεται να διατηρήσουν ηπιότερες συνθήκες.
Την επόμενη εβδομάδα, καθώς η ζώνη υψηλών πιέσεων στον Βόρειο Ατλαντικό αναμένεται να εξασθενήσει, οι ψυχρότερες συνθήκες θα περιοριστούν. Θερμοκρασίες κοντά ή πάνω από τα κανονικά επίπεδα για την εποχή θα μπορούσαν να επεκταθούν σε μεγαλύτερο τμήμα της ευρωπαϊκής ηπείρου, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου.
Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η πιθανή διαταραχή της πολικής δίνης δεν θα μεταφραστεί απαραίτητα σε άμεση ψυχρή εισβολή στην Ευρώπη. Αντίθετα, οι επιπτώσεις της θα πρέπει να αξιολογηθούν σε μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα.
Ελλάδα: Υπάρχει πιθανότητα για περισσότερο κρύο και χιόνια;
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξέλιξη του καιρού στη νοτιοανατολική Ευρώπη και ειδικότερα στην Ελλάδα, καθώς μια ενδεχόμενη διαταραχή της πολικής δίνης θα μπορούσε να επηρεάσει την ατμοσφαιρική κυκλοφορία και στην περιοχή της Μεσογείου.
Με βάση το γενικό προγνωστικό σενάριο που περιγράφει ο Κοέν, η νότια Ευρώπη ενδέχεται να βρεθεί στην πρώτη φάση κάτω από την επίδραση χαμηλότερων πιέσεων και θερμοκρασιών κοντά ή χαμηλότερα από τα κανονικά επίπεδα για την εποχή.
Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι δεν αποκλείεται να εμφανιστούν διαστήματα με πιο ψυχρές συνθήκες μέσα στον Νοέμβριο, χωρίς ωστόσο να προκύπτει από τα συγκεκριμένα στοιχεία μια σαφής πρόβλεψη για ισχυρή ψυχρή εισβολή ή χιονοπτώσεις.
Το σημαντικότερο στοιχείο για τη χώρα μας θα είναι η θέση των βαρομετρικών συστημάτων στην κεντρική και ανατολική Μεσόγειο, καθώς και η πιθανή κάθοδος ψυχρότερων αέριων μαζών από τα βόρεια Βαλκάνια προς την Ελλάδα.
Εάν η διαταραχή της πολικής δίνης καταφέρει να επηρεάσει σε βάθος χρόνου την κυκλοφορία στην τροπόσφαιρα, θα μπορούσαν να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για πιο χειμερινές συνθήκες στη νοτιοανατολική Ευρώπη. Ωστόσο, για να προκύψει αξιόλογη ψυχρή εισβολή στην Ελλάδα, θα πρέπει να διαμορφωθεί η κατάλληλη διάταξη των συστημάτων πάνω από την Ευρώπη και τη Μεσόγειο.
Δεν είναι δεδομένο ότι μια εξασθένηση της πολικής δίνης θα φέρει χιόνια στην Ελλάδα, ούτε ότι οι όποιες ψυχρές μεταβολές θα έχουν μεγάλη διάρκεια. Η επίδραση τέτοιων φαινομένων μπορεί να εμφανιστεί με καθυστέρηση αρκετών εβδομάδων, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις παραμένει περιορισμένη.
Επομένως, το ενδιαφέρον για τη χώρα μας επικεντρώνεται κυρίως στην εξέλιξη της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας κατά το δεύτερο μισό του Νοεμβρίου και στη συνέχεια, καθώς θα διαμορφώνεται η εικόνα για τον Δεκέμβριο.
Σημείωση: Η εκτίμηση για την Ελλάδα αποτελεί προσεκτική ερμηνεία του ευρωπαϊκού σεναρίου και όχι συγκεκριμένη τοπική πρόγνωση από το AER.
Ο ρόλος του Ατλαντικού και ο αντικυκλώνας της Γροιλανδίας
Σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του καιρού στην Ευρώπη αναμένεται να διαδραματίσει και η ατμοσφαιρική κυκλοφορία στον Βόρειο Ατλαντικό.
Η Αρκτική Ταλάντωση (AO) περιγράφει την κατανομή των πιέσεων μεταξύ των πολικών και των μεσαίων γεωγραφικών πλατών του βόρειου ημισφαιρίου.
Στην αρνητική φάση της, οι πιέσεις τείνουν να είναι υψηλότερες στην Αρκτική και η ατμοσφαιρική κυκλοφορία μπορεί να γίνεται περισσότερο κυματιστή. Αντίθετα, στη θετική φάση ενισχύεται συχνότερα η ζωνική κυκλοφορία, με ισχυρότερους δυτικούς ανέμους και πιο συμπαγή πολική δίνη.
Αντίστοιχα, η Ταλάντωση του Βόρειου Ατλαντικού (NAO) αποτυπώνει τη διαφορά πίεσης μεταξύ του υποτροπικού Ατλαντικού και της περιοχής της Ισλανδίας και της Γροιλανδίας.
Στο προγνωστικό σενάριο, η NAO αναμένεται να κινηθεί προς πιο ουδέτερες ή ελαφρώς αρνητικές τιμές, παράλληλα με την εμφάνιση θετικών ανωμαλιών πίεσης στην περιοχή της Γροιλανδίας.
Εάν δημιουργηθεί ένας επίμονος αντικυκλώνας στη Γροιλανδία, θα μπορούσε να εκτρέψει τα ατλαντικά συστήματα και να αλλάξει την πορεία των ατμοσφαιρικών διαταραχών και των αέριων μαζών προς την Ευρώπη.
Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για τη χειμερινή κυκλοφορία, καθώς η θέση και η διάρκεια των αντικυκλωνικών εμποδίων καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τις διαδρομές που ακολουθούν οι ψυχρές και θερμές αέριες μάζες.
Ελ Νίνιο: Ένας σημαντικός παράγοντας για τον χειμώνα
Η εξέλιξη της πολικής δίνης παρακολουθείται παράλληλα με ένα ιδιαίτερα ισχυρό επεισόδιο Ελ Νίνιο στον ισημερινό Ειρηνικό Ωκεανό, το οποίο θα μπορούσε να φτάσει σε ιστορικά υψηλές τιμές κατά τους επόμενους μήνες.
Το Ελ Νίνιο μπορεί να μεταβάλει τη θέση του υποτροπικού αεροχειμάρρου και να επηρεάσει τις βροχοπτώσεις και τη γενικότερη ατμοσφαιρική κυκλοφορία.
Ωστόσο, δεν καθορίζει από μόνο του την εξέλιξη του χειμώνα στην Ευρώπη. Η τελική εικόνα εξαρτάται επίσης από την κατάσταση της πολικής δίνης, τον πολικό αεροχείμαρρο, τη φυσική μεταβλητότητα της ατμόσφαιρας και την αλληλεπίδραση όλων αυτών των παραγόντων.
Ο Κοέν επισημαίνει ότι τα λίγα επεισόδια υπερβολικά ισχυρού Ελ Νίνιο που έχουν καταγραφεί στην πρόσφατη ιστορία δεν επαρκούν για τη δημιουργία ενός ασφαλούς κανόνα σχετικά με τη συμπεριφορά της πολικής δίνης.
Οι χειμώνες του 1982-83 και του 2015-16, για παράδειγμα, χαρακτηρίστηκαν από σχετικά ισχυρή πολική δίνη για μεγάλο μέρος της περιόδου, ενώ το 1997-98 σημειώθηκε διαταραχή τον Ιανουάριο, η οποία όμως δεν πληρούσε τα κριτήρια ενός Major SSW.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στον Νοέμβριο του 2009, τον οποίο ο Κοέν θεωρεί μία από τις πιο ενδιαφέρουσες αναλογίες για τον συνδυασμό των σημερινών ατμοσφαιρικών παραγόντων.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι ο χειμώνας του 2026-27 θα επαναλάβει υποχρεωτικά εκείνον του 2009-10.
Χιόνια στη Σιβηρία και θαλάσσιος πάγος στην Αρκτική
Στους παράγοντες που παρακολουθούνται περιλαμβάνονται επίσης η έκταση του θαλάσσιου πάγου στην Αρκτική και η χιονοκάλυψη στη Σιβηρία.
Η έκταση και η κατανομή του πάγου σε διαφορετικές περιοχές της Αρκτικής μπορούν να επηρεάσουν την ανταλλαγή θερμότητας μεταξύ ωκεανού και ατμόσφαιρας. Αντίστοιχα, η χιονοκάλυψη στην ξηρά μεταβάλλει το ενεργειακό ισοζύγιο και την ψύξη των χαμηλότερων ατμοσφαιρικών στρωμάτων.
Σύμφωνα με την ανάλυση, ιδιαίτερα έντονη ανωμαλία καταγράφεται στον θαλάσσιο πάγο της περιοχής Μπάρεντς – Κάρα σε σύγκριση με τον Ειρηνικό τομέα της Αρκτικής.
Η συγκεκριμένη διαμόρφωση θεωρείται ότι θα μπορούσε να συμβάλει στην εξασθένηση της πολικής δίνης, χωρίς όμως να αποτελεί τη μοναδική αιτία της πιθανής διαταραχής.
Παράλληλα, παρακολουθείται η ταλαντούμενη κυκλοφορία Μάντεν – Τζούλιαν (MJO), ένα εκτεταμένο σύστημα τροπικής νεφοκάλυψης και καταιγίδων που μετακινείται σταδιακά και μπορεί να επηρεάσει την ατμοσφαιρική κυκλοφορία σε μεγάλες αποστάσεις.
Οι συγκεκριμένοι παράγοντες αποτελούν επιπλέον κομμάτια ενός σύνθετου παζλ που θα καθορίσει την εξέλιξη του χειμώνα.
Αυξάνεται η αβεβαιότητα για τον Δεκέμβριο και τον χειμώνα
Το βασικό συμπέρασμα της ανάλυσης του AER είναι ότι τα προγνωστικά μοντέλα εμφανίζουν ενδείξεις για μια ιδιαίτερα πρώιμη και ενδεχομένως ισχυρή διαταραχή της πολικής δίνης.
Ωστόσο, η χρονική στιγμή του φαινομένου παραμένει μεταβλητή, τα επιστημονικά κριτήρια για την επιβεβαίωση ενός Major SSW δεν έχουν ακόμη εκπληρωθεί και οι επιπτώσεις στην επιφάνεια της Γης εξακολουθούν να είναι αβέβαιες.
Για την Ευρώπη και ειδικότερα για τη νοτιοανατολική της πλευρά, στην οποία βρίσκεται η Ελλάδα, το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στο εάν η πιθανή στρατοσφαιρική διαταραχή θα καταφέρει να μεταβάλει την κυκλοφορία στην τροπόσφαιρα, δημιουργώντας ευνοϊκές συνθήκες για ψυχρότερες εισβολές.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο εάν θα εξασθενήσει η πολική δίνη, αλλά και για πόσο χρονικό διάστημα θα διατηρηθεί η διαταραχή, σε ποιο ύψος θα επεκταθεί και εάν οι ατμοσφαιρικές ανωμαλίες θα καταφέρουν να επηρεάσουν τα χαμηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας.
Οι επόμενες εβδομάδες θα είναι καθοριστικές για την αξιολόγηση της εξέλιξης των στρατοσφαιρικών ανέμων, των πιέσεων στην Αρκτική και της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας πάνω από την Ευρώπη.
Το πιο ασφαλές συμπέρασμα αυτή τη στιγμή είναι ότι αυξάνεται η αβεβαιότητα για την εξέλιξη του Δεκεμβρίου και του χειμώνα 2026-2027. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν ήδη δρομολογηθεί χιονοπτώσεις ή ισχυρές ψυχρές εισβολές στην Ελλάδα, αλλά ότι διαμορφώνεται ένα ατμοσφαιρικό περιβάλλον που αξίζει να παρακολουθείται στενά.
