Η επόμενη μάχη της «Οδύσσειας»: Πώς Ιθάκη και Κεφαλονιά ανταγωνίζονται για την πατρίδα του Οδυσσέα

Η ταινία «Η Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν έχει ταξιδέψει εκατομμύρια ανθρώπους στο κινηματογραφικό επικό ταξίδι του Οδυσσέα.

Όμως, όπως αναφέρει ο βρετανικός Independent, πίσω από τον μύθο κρύβεται μια αρχαιολογική διαμάχη που διαρκεί δεκαετίες μεταξύ της Ιθάκης και της Κεφαλονιάς σχετικά με την πραγματική τοποθεσία της πατρίδας του.

H Jane Cochrane, η οποία έχει σπίτι στην Ιθάκη, καταγράφει την ιστορία εδώ και χρόνια και υποστηρίζει ότι έχει έρθει η ώρα οι παραμελημένες ανασκαφές στην Ιθάκη να επιλύσουν επιτέλους τη διαμάχη. Το βιογραφικό βιβλίο της «Το νησί του Οδυσσέα», καθώς και η συνέχεια του, «Στα χνάρια του Οδυσσέα: Ένας πρακτικός οδηγός για τα ομηρικά μονοπάτια της Ιθάκης», και δύο μελέτες του Θανάση Ι. Παπαδόπουλου, με τίτλο «Τα αρχαιολογικά ευρήματα για το παλάτι του Οδυσσέα στην Ιθάκη» αποτελούν βάση για την ανάλυση του βρετανικού μέσου.

Σύμφωνα με το άρθρο του Independent και τις εμπειρίες της Cochrane:

Έχει γίνει αποδεκτό να αμφισβητείται η νομιμότητα της Ιθάκης ως γεωγραφικής τοποθεσίας της πατρίδας του Οδυσσέα, και όμως, στο νησί, υπάρχουν ερείπια στον Άγιο Αθανάσιο/Σχολή του Ομήρου που χρονολογούνται από πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού του Οδυσσέα και τα οποία παρουσιάζουν μια εκπληκτική ομοιότητα με τις περιγραφές του Ομήρου για το παλάτι του Οδυσσέα.

(...) Τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο είχε ακολουθήσει ο εμφύλιος πόλεμος και, στη συνέχεια, το 1953, ένας σεισμός είχε πλήξει την Κεφαλονιά, τη Ζάκυνθο και την Ιθάκη. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, στην Κιόνι (σ.σ. χωριό στην Ιθάκη) ζούσαν πάνω από 1.000 άνθρωποι, αλλά όταν φτάσαμε, είχαν απομείνει λιγότεροι από 200. Τα μικρά τους σπίτια ήταν περιτριγυρισμένα από ερείπια. Μας πλησίασε ένας ηλικιωμένος άνδρας που προσπαθούσε να μας πουλήσει ένα ερειπωμένο πέτρινο σπίτι, ψηλά πάνω από το λιμάνι. Υποθέτω ότι ο Άλεκ σκέφτηκε ότι εγώ, ως αρχιτέκτονας, θα ανακαίνιζα το σπίτι, ενώ εκείνος, ως δικηγόρος, θα αναλάμβανε τα νομικά θέματα.

(...)

Τότε ήταν που κατάλαβα πραγματικά την ταραχώδη ιστορία του επικού ποιήματος του Ομήρου και την αρχαιολογική κληρονομιά της Ιθάκης, η οποία παραμένει υποχρηματοδοτημένη, ανεπαρκώς προστατευμένη και αντικείμενο διαμάχης με τη γειτονική Κεφαλονιά, η οποία επιδιώκει να διεκδικήσει τον τίτλο της πραγματικής γενέτειρας του Οδυσσέα.

Το 1994, οι καθηγητές Λίτσα Κοντόρλη-Παπαδοπούλου και Θανάσης Παπαδόπουλος, αρχαιολόγοι του Πανεπιστημίου των Ιωαννίνων στην κεντρική Ελλάδα, άρχισαν να πραγματοποιούν ανασκαφές στον χώρο που είναι γνωστός ως Άγιος Αθανάσιος, 10 χλμ. από το σπίτι μας. Οι αρχαιολόγοι αναζητούσαν το παλάτι του Οδυσσέα που περιγράφει ο Όμηρος. Ακολουθούσαν τα ίχνη των Γουίλιαμ Χέρτλεϊ και Σίλβια Μπέντον – ο πρώτος ήταν απόφοιτος του Οξφόρδης και του Κέιμπριτζ, ο οποίος τη δεκαετία του 1930 είχε ανασκάψει το (μερικώς βυθισμένο) Σπήλαιο της Πόλης στην Ιθάκη, ανακαλύπτοντας 12 χάλκινα τρίποδα της Γεωμετρικής περιόδου, καθώς και θραύσματα αγγείων με επιγραφές αφιερωμένα στον Οδυσσέα και τις Νύμφες, και του οποίου το έργο είχε διακοπεί λόγω του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι αρχαιολόγοι έφτασαν το χειμώνα, όταν ο Άλεκ και εγώ βρισκόμασταν στο Λονδίνο, αλλά παρακολουθούσαμε στενά το έργο τους μέσω φίλων στο νησί. Ο γείτονάς μας, ο αρχιτέκτονας Δημήτρης Σκυργιάννης, μας έδειξε φωτογραφίες των ευρημάτων τους. Ο Ντένις Σικιώτης, ένας Αυστραλός καθηγητής που έχει πλέον αποσυρθεί στο χωριό του, τον Σταυρό, καθάριζε τα αρχαία μονοπάτια του νησιού. Μας ενημέρωνε για τις ανασκαφές και μας διασκέδαζε με πικάντικες ιστορίες από τα κλασικά έργα.

Καθώς προχωρούσαν οι νέες ανασκαφές, βρέθηκαν στοιχεία από τα ομηρικά κείμενα που ταίριαζαν απόλυτα με τον χώρο. Πέτρινα σκαλοπάτια λαξευμένα στον βράχο ένωναν τα δύο επίπεδα, όπως περιγράφει ο Όμηρος. Στη βάση αυτών των σκαλοπατιών, βρήκαν τα θεμέλια μιας αρχαίας αίθουσας, ή μεγάρου, παρόμοιας σε σχεδιασμό με γνωστές μυκηναϊκές αίθουσες της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, της εποχής του Οδυσσέα. Κάτω από αυτό, ένα πηγάδι με προεξέχουσα κατασκευή ταίριαζε με γνωστά μυκηναϊκά πηγάδια. Η χρονολόγηση επιβεβαιώθηκε από έναν κορυφαίο Γερμανό εμπειρογνώμονα στη μυκηναϊκή υδραυλική. Αυτές οι ανασκαφές προσέλκυσαν διεθνές ενδιαφέρον, καθώς οι ανασκαφείς υποστήριξαν ότι το συγκρότημα θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει το διοικητικό κέντρο – ή ακόμη και το παλάτι – του Οδυσσέα του Ομήρου.

Τότε προέκυψε ένα πρόβλημα. Τρεις νέες θεωρίες υποστήριζαν ότι τρεις ξεχωριστές χερσονήσοι στο γειτονικό νησί της Κεφαλονιάς ήταν η πραγματική ομηρική Ιθάκη. Μία από αυτές τις θεωρίες διατυπώθηκε από τον Ρόμπερτ Μπίτλστοουν, έναν Βρετανό σύμβουλο διαχείρισης και αυτοπροωθητή, ο οποίος το 2005 διακήρυξε (κατά τη γνώμη μου, λανθασμένα) στο βιβλίο του Odysseus Unbound: «Πού βρίσκεται η Ιθάκη που περιγράφεται με τόση λεπτομέρεια στην Οδύσσεια του Ομήρου; Το μυστήριο έχει προβληματίσει τους μελετητές για πάνω από δύο χιλιετίες, ιδίως επειδή οι περιγραφές του Ομήρου έχουν ελάχιστη ομοιότητα με το σύγχρονο νησί που ονομάζεται Ιθάκη.»

Επέδειξε τη θεωρία του με δορυφορικούς χάρτες που, όπως ισχυριζόταν, έδειχναν ότι η χερσόνησος της Παλικής ήταν νησί την εποχή του Οδυσσέα. Μετονόμασε το σημερινό νησί της Ιθάκης σε «Δουλίχιο» και περιέγραψε την μονοήμερη επίσκεψή του στην Ιθάκη – η οποία πραγματοποιήθηκε μια Δευτέρα, όταν τα μουσεία ήταν κλειστά. Στη συνέχεια βρήκε δύο καθηγητές, τον γεωλόγο Τζον Άντερχιλ και τον κλασικιστή Τζέιμς Ντίγκλ, για να υποστηρίξουν τη θεωρία του.

Αναστατωμένοι από αυτό, οι Παπαδοπούλοι ανακοίνωσαν τον Αύγουστο του 2010 ότι είχαν εντοπίσει ένα μέγαρο της Εποχής του Χαλκού, όπως αυτό που περιγράφει ο Όμηρος, στον Άγιο Αθανάσιο. Ωστόσο, η χρηματοδότηση για το έργο τους ανακλήθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων με έδρα την Κεφαλονιά.

Ανησυχούσαμε για τις εξελίξεις. Θεωρούσαμε ότι επρόκειτο για απόπειρα κλοπής ταυτότητας. Όμως η υγεία του Alec επιδεινωνόταν και, το 2014, έπεσε στο Λονδίνο και πέθανε τραγικά μια εβδομάδα αργότερα. Τον επόμενο χρόνο, πέθανε και η μητέρα μου. Ήμουν η εκτελεστής και των δύο διαθηκών, και το ενδιαφέρον μου για την αρχαιολογία της Ιθάκης έπρεπε να τεθεί σε αναμονή.

Ο αγώνας των αρχαιολόγων για την αποκατάσταση της χρηματοδότησης των εργασιών στον Άγιο Αθανάσιο δεν ήταν, επίσης, χωρίς κινδύνους. Το 2015, η Λίτσα πέθανε από εγκεφαλικό επεισόδιο χωρίς να έχει καταγράψει σωστά τις ανασκαφές της. Τον επόμενο χρόνο, ο σύζυγός της, ο Θανάσης, έγραψε μερικές εργασίες πριν αρρωστήσει και αυτός σοβαρά. Ακόμη και ο Μπίτλστοουν πέθανε το 2015. Άρχισα να αναρωτιέμαι αν μου είχε παραδοθεί η σκυτάλη.

Μου προκάλεσε έκπληξη το πόσο καλά τα αρχαία λόγια του Ομήρου ταίριαζαν με το τοπίο της σύγχρονης Ιθάκης, με την οποία ήμουν πλέον βαθιά συνδεδεμένη, και πόσο λίγα πράγματα είχαν αλλάξει σε 3.000 χρόνια

Καθώς συνερχόμουν από τις δικές μου απώλειες, άρχισα να ξανακοιτάζω τα σημειωματάριά μου και να καταγράφω τις ιστορίες και τα νήματα που συνέδεαν όλες τις ανακαλύψεις σε ένα βιβλίο: Το Νησί του Οδυσσέα. Πρόσθεσα ένα κεφάλαιο για αντικείμενα που μπορούν ακόμα να βρεθούν στα μουσεία της Ιθάκης, συνδέοντας αυτό το νησί, και κανένα άλλο, με τον Οδυσσέα. Νομίσματα του 4ου και 3ου αιώνα π.Χ. απεικονίζουν το κεφάλι του Οδυσσέα και τις λέξεις «των Ιθακών». Σε ένα θραύσμα μάσκας του 2ου αιώνα π.Χ. είναι χαραγμένη η φράση «προσφορά στον Οδυσσέα».

Η τύχη μου άλλαξε το 2018, όταν ο καθηγητής κλασικών σπουδών και φιλόλογος Τζορτζ Χάξλεϊ συμφώνησε να ελέγξει τη δουλειά μου. Το 2007, είχε παρακολουθήσει μια διάλεξη του Μπίτλστοουν και είχε αναστατωθεί από όσα άκουσε. Μαζί με τον γνωστό φωτογράφο Ρόμπερτ ΜακΚέιμπ, ο ίδιος και η σύζυγός του, η αρχαιολόγος Νταβίνα, επισκέφτηκαν την Ιθάκη και την Κεφαλονιά για να ελέγξουν τη θεωρία του Μπίτλστοουν, η οποία, όπως κατέληξε, ήταν εντελώς λανθασμένη.

Μου εξήγησε πώς το βασίλειο του Οδυσσέα περιλάμβανε τα σύγχρονα νησιά της Ιθάκης, της Κεφαλονιάς και της Ζακύνθου, αλλά ότι σίγουρα κυβερνούσε από την Ιθάκη. Η αρχαία και η σύγχρονη Ιθάκη είναι μία και η ίδια.

Η ιστορία του Ομήρου για την επιστροφή του Οδυσσέα καταγράφηκε γραπτώς μόλις το νεοαναπτυγμένο ελληνικό αλφάβητο το κατέστησε δυνατό, γύρω στο 750 π.Χ., περίπου 500 χρόνια μετά τα γεγονότα που περιγράφει.

Εξέτασα τις θεωρίες του Χάξλεϊ και εκείνες του ειδικού στον Ομήρο Τζον Λους επιτόπου στην Ιθάκη. Δεν διαπίστωσα, όπως ισχυριζόταν ο Μπίτλστοουν, ότι οι περιγραφές του Ομήρου «έχουν ελάχιστη ομοιότητα με το σύγχρονο νησί που ονομάζεται Ιθάκη», ακριβώς το αντίθετο, στην πραγματικότητα. Μου προκάλεσε έκπληξη το πόσο καλά τα αρχαία λόγια του Ομήρου ταίριαζαν με το τοπίο της σύγχρονης Ιθάκης, με την οποία πλέον ένιωθα βαθιά συνδεδεμένος, και το πόσο λίγα πράγματα είχαν αλλάξει σε 3.000 χρόνια.

Από το 2011, ο αρχαιολογικός χώρος του Αγίου Αθανασίου έχει μείνει μισοανασκαμμένος. Τα προστατευτικά καλύμματα που είχαν τοποθετήσει οι αρχαιολόγοι παρασύρθηκαν από μια σφοδρή καταιγίδα το 2020 και δεν έχουν επανατοποθετηθεί. Τα ανοιχτά ορύγματα είναι τόσο ευάλωτα όσο και επικίνδυνα, και δεν υπάρχει κατάλληλη επεξήγηση επί τόπου. Μια φτελιά που αναζητά νερό έχει μεγαλώσει δίπλα στο μυκηναϊκό πηγάδι, και οι ρίζες της απειλούν να βλάψουν την ακεραιότητα του κτηρίου.

Ωστόσο, νέοι αρχαιολόγοι από τα Ιωάννινα, εξετάζοντας τα κουτιά με τα αταξινόμητα ευρήματα που άφησαν οι Παπαδοπούλοι, έχουν πλέον ανακαλύψει κεραμίδια με χαραγμένο το όνομα του Οδυσσέα. Το υπουργείο Πολιτισμού στην Αθήνα εξέδωσε έγγραφο που επιβεβαιώνει ότι ο Άγιος Αθανάσιος αποτελεί τόπο λατρείας του Οδυσσέα ως ήρωα κατά τον 2ο αιώνα π.Χ.

Με την κυκλοφορία της ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν, η ελπίδα είναι ότι το ανανεωμένο ενδιαφέρον από το εξωτερικό θα οδηγήσει σε μια πιο υπεύθυνη στάση εκ μέρους των αρμόδιων αρχών και σε επιπλέον χρηματοδότηση. Σε αντίθεση με τον τόπο του Τρωικού πολέμου, ο Άγιος Αθανάσιος δεν έχει χαρακτηριστεί ως μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς. Είναι δύσκολο να αποδειχθεί ότι πρόκειται για την τοποθεσία του παλατιού του Οδυσσέα, αλλά, ό,τι και αν ισχύει, είναι ένας χώρος προφανούς σημασίας. Οι ανασκαμμένες περιοχές πρέπει να προστατευθούν τόσο από τις καιρικές συνθήκες όσο και από τις λεηλασίες. Τα ευρήματα που έχουν ήδη ανακαλυφθεί πρέπει να ταξινομηθούν, να καταλογογραφηθούν και να εκτεθούν.

(...)

Διαβάστε επίσης