«Απλώς θα σε είχαμε δηλητηριάσει»: Οι 16 μήνες του Αμερικανού Έβαν Γκέρσκοβιτς στη ρωσική φυλακή
Για πρώτη φορά από τότε που απελευθερώθηκε, στο πλαίσιο της πιο περίπλοκης ανταλλαγής κρατουμένων μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, ο Αμερικανός δημοσιογράφος Έβαν Γκερσκόβιτς είναι έτοιμος να μιλήσει δημόσια για αυτά που πέρασε, όσο κρατούνταν σε φυλακή της Ρωσίας
O Αμερικανός δημοσιογράφος Έβαν Γκερσκόβιτς χρειάστηκε να περάσει 16 μήνες σε μια φυλακή της Ρωσίας πριν τελικά απελευθερωθεί και ακόμη περισσότερους για να βγάλει την φυλακή από το μυαλό του.
Στα όνειρά του, βρισκόταν ακόμα σε εκείνο το μικροσκοπικό κελί, που ήταν τόσο μικρό που ίσα που μπορούσε να σηκωθεί όρθιος για να κάνει έξι βήματα. Όταν ήταν ξύπνιος, πάθαινε κρίσεις πανικού, έκλαιγε και νευρίαζε χωρίς κάποιον προφανή λόγο. Ο ήχος των κλειδιών όταν κουδουνίζουν ήταν αρκετός για να «ξαναβυθιστεί» και πάλι σε αυτά που έζησε στη φυλακή.
Αλλά τώρα είναι καλύτερα. Οι εφιάλτες έχουν εξασθενήσει.
Και για πρώτη φορά από τότε που απελευθερώθηκε, στο πλαίσιο της πιο περίπλοκης ανταλλαγής κρατουμένων μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, ο Γκέρσκοβιτς είναι έτοιμος να μιλήσει δημόσια για αυτά που πέρασε. Για τους Ρώσους που συνάντησε τόσο μέσα όσο και έξω από τη φυλακή. Για την επιστροφή της Ρωσίας στην καταπίεση. Για το πώς έγινε ένα πιόνι σε ένα γεωπολιτικό παιχνίδι ίντριγκας και ανταλλαγής ομήρων.
«Δεν με έσπασαν ως άνθρωπο, κάτι που μπορούν να κάνουν, και επιλέγουν σε ποιον θα το κάνουν», δήλωσε σε συνέντευξη του στους New York Times, ο Γκέρσκοβιτς, ο οποίος είναι 34 ετών, και ακόμη έχει το κεφάλι του ξυρισμένο όπως το είχε τότε, όταν ήταν στη φυλακή.
Οι απαγωγείς του επέλεξαν να μην τον βασανίσουν βαριά, καθώς γνώριζαν ότι είχε συλληφθεί με ψευδείς κατηγορίες κατασκοπείας, προκειμένου να χρησιμεύσει ως διαπραγματευτικό «χαρτί» για τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν, ώστε να ζητήσει την απελευθέρωση ενός Ρώσου πράκτορα που κρατείται στη Δύση.
«Τα πραγματικά προβλήματα που έπρεπε να αντιμετωπίσω ήταν ψυχολογικά».
Ο Αμερικανός δημοσιογράφος Έβαν Γκέρσκοβιτς
New York Times«Αυτή η καταραμένη όμορφη γη»
Ο Γκέρσκοβιτς ήταν ανταποκριτής της εφημερίδας The Wall Street Journal στη Μόσχα τον Μάρτιο του 2023, όταν επισκέφθηκε το Γεκατερίνμπουργκ, μια βιομηχανική πόλη κοντά στα Ουράλια Όρη, για να καλύψει ένα ρεπορτάζ σχετικά με τη στρατιωτική βιομηχανική ικανότητα της Ρωσίας κατά την διάρκεια του πολέμου στην Ουκρανία.
Ενώ καθόταν σε ένα εστιατόριο μαζί με έναν τοπικό συνδικαλιστικό ηγέτη με τον οποίον είχε μόλις ολοκληρώσει μια συνέντευξη, μασκοφόροι πράκτορες της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας (F.S.B.), του κύριου διαδόχου της K.G.B., εισέβαλαν στο κατάστημα, τον άρπαξαν, τον έριξαν στο πάτωμα, του έβαλαν χειροπέδες και του κάλυψαν το κεφάλι με έναν μαύρο σάκο.
Τώρα, δύο χρόνια μετά την απελευθέρωσή του, η οποία επιτεύχθηκε με τη μεσολάβηση του Αμερικανού προέδρου Τζο Μπάιντεν, ο Γκέρσκοβιτς κυκλοφόρησε ένα βιβλίο με τίτλο «Αυτή η καταραμένη όμορφη γη» στις 29 Σεπτεμβρίου.
Δεν θέλει να παρουσιάσει το βιβλίο απλώς ως τα δικά του «απομνημονεύματα αιχμαλωσίας», όπως τα αποκαλεί ο ίδιος, αλλά ως τα «απομνημονεύματα αιχμαλωσίας του ευρύτερου ρωσικού πληθυσμού που ζει σε αυτήν την υπαίθρια φυλακή του Πούτιν».
«Ελπίζω οι άνθρωποι να αντλήσουν από το βιβλίο μου, όχι μόνο, κάτι σχετικά με την ανθεκτικότητα του ανθρώπινου πνεύματος, το πώς, δηλαδή, προσαρμοζόμαστε σε αυτές τις δύσκολες συνθήκες», είπε, «αλλά και τα πόσα βιώνουν οι άνθρωποι που ζουν εκεί υπό το αυταρχικό καθεστώς της Ρωσίας».
Στο βιβλίο του, ο Γκέρσκοβιτς περιγράφει τα βάσανα που βιώνουν Ρώσοι πολίτες: Έναν πολιτικό αναλυτή που είναι αντιμέτωπος με 20 χρόνια φυλάκισης επειδή εξέφρασε μια «λάθος» άποψη, διαδηλωτές κατά του πολέμου που είναι αντιμέτωποι με 15 χρόνια φυλάκισης και ακόμη και έναν συγγραφέα γαστρονομίας που καταδικάστηκε σε έξι χρόνια φυλάκισης.
«Η Ρωσία αλλάζει δραστικά», είπε.
Ο Έβαν Γκέρσκοβιτς στέκεται μέσα σε ένα γυάλινο θάλαμο μιας αίθουσας του δικαστηρίου, στο Γεκατερίνμπουργκ της Ρωσίας, την Παρασκευή 19 Ιουλίου 2024.
AP«Ο Έβαν Γκέρσκοβιτς ανήκει στον μηχανισμό της CIA»
Γιος Εβραίων μεταναστών από τη Σοβιετική Ένωση στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Έβαν Γκέρσκοβιτς μεγάλωσε στο Πρίνστον του Νιου Τζέρσεϊ και μετακόμισε στη Μόσχα το 2017 για να εξερευνήσει και την πατρίδα της οικογένειάς του.
Η σύλληψή του, η οποία σημειώθηκε λίγο μετά την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία, ήταν η πρώτη φορά που συλλαμβάνεται ένας Αμερικανός δημοσιογράφος με την κατηγορία της υποτιθέμενης κατασκοπείας στη Ρωσία από την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης και πυροδότησε μια έντονη διεθνή προσπάθεια για την απελευθέρωσή του, με επικεφαλής τους συντάκτες της εφημερίδας The Wall Street Journal.
Σύμφωνα με τον Γκρέσκοβιτς, το σύνολο των κατηγοριών εναντίον του είχε συνοψιστεί σε μόλις τρεις προτάσεις:
«Τα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης χρησιμοποιούνται από τη CIA για σκοπούς συλλογής πληροφοριών, σύμφωνα με μια καλά ενημερωμένη πηγή».
«Το γραφείο της Wall Street Journal στη Μόσχα χρησιμοποιείται από τη CIA για σκοπούς συλλογής πληροφοριών, σύμφωνα με την ίδια πηγή».
«Ο Έβαν Γκέρσκοβιτς ανήκει στον μηχανισμό της CIA».
Αυτό ήταν όλο: Μια ανώνυμη πηγή φέρεται να δήλωσε ότι η CIA χρησιμοποιούσε την εφημερίδα Wall Street Journal, ο Γκέρσκοβιτς εργαζόταν σε αυτήν την εφημερίδα, επομένως, εργαζόταν για τη CIA. Ο στρεβλός αυτός συλλογισμός ήταν εξοργιστικός και γελοίος ταυτόχρονα. Αλλά ήταν αρκετός για να του επιβληθεί ποινή φυλάκισης 16 ετών.
Πέρασε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του στη διαβόητη φυλακή Λεφόρτοβο της Μόσχας και ήξερε από την αρχή ότι η κράτησή του είχε ως μοναδικό σκοπό να γίνει μια ανταλλαγή με τη Δύση.
Τότε, ήταν γνωστό ότι ο Πούτιν επιδίωκε ιδιαίτερα την απελευθέρωση του Βαντίμ Κρασίκοφ, ενός Ρώσου μυστικού πράκτορα που είχε φυλακιστεί στη Γερμανία μετά τη δολοφονία ενός Τσετσένου αυτονομιστή σε μια θρασύτατη πράξη, η οποία πραγματοποιήθηκε μέρα μεσημέρι στο Βερολίνο.
«Όταν με συνέλαβαν, σοκαρίστηκα, αλλά δεν εξεπλάγην», είπε ο Γκέρσκοβιτς. «Σοκαρίστηκα με την έννοια ότι, ουάου, πραγματικά ξεπέρασαν τα όρια τους, έφτασαν μέχρι να συλλάβουν έναν ξένο ανταποκριτή. Αλλά δεν εξεπλάγην, καθώς συμβάδιζε με την λογική του καθεστώτος». Παρ’ όλα αυτά, ήταν αποθαρρυντικό να «βλέπεις τι συμβαίνει σε ένα άτομο όταν δεν έχει τον έλεγχο της κατάστασής του».
Ο Γκέρσκοβιτς απελευθερώθηκε πριν από δύο χρόνια στο πλαίσιο της πιο περίπλοκης ανταλλαγής κρατουμένων μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, η οποία επιτεύχθηκε με μεσολάβηση του Τζο Μπάιντεν
AP«Σε κάθε χώρα, υπάρχουν εχθροί που πρέπει να φυλακιστούν ή να εξαλειφθούν»
Ίσως η πιο ανατριχιαστική στιγμή που βίωσε, ήταν κατά τη διάρκεια μιας συνομιλίας που είχε με έναν Ρώσο ανακριτή.
«Σε κάθε χώρα, υπάρχουν εχθροί που πρέπει να φυλακιστούν ή να εξαλειφθούν», του είπε ο ανακριτής. «Στην περίπτωσή σου, συγκεντρώσαμε απλά αρκετά στοιχεία για να σε φυλακίσουμε. Διαφορετικά, απλώς θα σε είχαμε δηλητηριάσει».
Στη Ρωσία, υπάρχει από καιρό μια μορφή «ρομαντισμού» γύρω από το να «κάθεσαι» στη φυλακή. Όπως είχε πει κάποτε ο Λέων Τολστόι: «Το μόνο μέρος που αρμόζει σε έναν έντιμο άνθρωπο στη Ρωσία αυτή τη στιγμή είναι η φυλακή».
Και έτσι, ένα μέρος του Γκέρσκοβιτς αναρωτιόταν αν, ως Ρώσος Αμερικανός, ήθελε κρυφά να συλληφθεί. «Αυτή η φράση, με βοήθησε να αντιμετωπίσω την κατάσταση, καθώς σκεφτόμουν: Ξέρεις κάτι, κατά κάποιον τρόπο, έχω ενταχθεί στις τάξεις», είπε. «Σε αυτήν την φυλακή, βρέθηκε ο Σολζενίτσιν, ο Γιούλι Ντάνιελ, που είναι ένας από τους αγαπημένους μου συγγραφείς, και ο Γκίνζμπουργκ».
Όμως, μετά από πολλή σκέψη, αποφάσισε ότι όχι, δεν έθεσε σκόπιμα τον εαυτό του σε κίνδυνο.
Ο Έβαν Γκέρσκοβιτς
AP«Μία από τις πιο δυσάρεστες ερωτήσεις που μου έχουν κάνει είναι αν άξιζε τον κόπο». Όχι, δεν άξιζε. «Αυτό που πέρασα ήταν φρικτό και δεν θα ήθελα να το ξαναπεράσω», είπε. Υπήρξε μια στιγμή, πρόσθεσε, που ένιωσε «αυτή την αίσθηση ενοχής», γνωρίζοντας ότι «εγώ έχω μια διέξοδο, που οι Ρώσοι πολιτικοί κρατούμενοι δεν έχουν».
Στο βιβλίο του, ο Γκέρσκοβιτς, ο οποίος μιλάει άπταιστα ρωσικά, περιγράφει τις σχέσεις του με τον Σεριόγκα, τον συγκρατούμενό του για το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου που πέρασε στην φυλακή, και τον Νικίτα, έναν άλλο συγκρατούμενο που αργότερα αφέθηκε ελεύθερος και σκοτώθηκε στην πρώτη γραμμή του πολέμου στην Ουκρανία.
Περιγράφει επίσης πώς ένιωσε όταν έμαθε ότι ο Ρώσος ηγέτης της πολιτικής αντιπολίτευσης Αλεξέι Α. Ναβάλνι πέθανε ξαφνικά σε μια άλλη φυλακή τον Φεβρουάριο του 2024, σε μια στιγμή που φαινόταν ότι θα μπορούσε και εκείνος να απελευθερωθεί στη ανταλλαγή κρατούμενων αντί για εκείνον.
«Κατέρρευσα όταν έμαθα ότι πέθανε ο Ναβάλνι», είπε. «Κατηγόρησα τον εαυτό μου που δεν σκέφτηκα πρώτα αυτόν. Αυτό που σκέφτηκα πρώτα ήταν ο εαυτός μου, επειδή η ανταλλαγή πλησίαζε όλο και περισσότερο».
Σκέφτηκε ότι ίσως παρέμενε φυλακισμένος για χρόνια, αλλά αυτό δεν έγινε.
Ο Έβαν Γκέρσκοβιτς
APΗ επιστροφή στις ΗΠΑ
Τελικά, ο Τζο Μπάιντεν οργάνωσε μια περίπλοκη ανταλλαγή που αφορούσε 24 κρατούμενους και επτά χώρες. Ο πρώην Αμερικανός πρόεδρος βοήθησε να κλείσει η συμφωνία με ένα κρίσιμο τηλεφώνημα τον Ιούλιο του 2024, λιγότερο από δύο ώρες πριν ανακοινώσει ότι αποσύρεται από υποψήφιος για την προεδρία λόγω ανησυχιών για την ηλικία του.
Ο Μπάιντεν βρισκόταν στην Κοινή Βάση Άντριους στο Μέριλαντ τη νύχτα που προσγειώθηκε ο Γκέρσκοβιτς και άλλοι απελευθερωμένοι Αμερικανοί. Ο Γκέρσκοβιτς, που φαινόταν αδύνατος αλλά ανακουφισμένος, αγκάλιασε τον πρόεδρο.
Στο βιβλίο του, αποκάλυψε ότι ο Μπάιντεν του είπε ότι αν ποτέ ήθελε να μιλήσουν, όχι ως πρόεδρος και δημοσιογράφος αλλά ως άνθρωποι, η πόρτα του ήταν πάντα ανοιχτή.
Ο Γκέρσκοβιτς δεν έχει αποκαλύψει αν δέχτηκε την προσφορά.
Ο Έβαν Γκέρσκοβιτς σφίγγει το χέρι του Τζο Μπάιντεν
APΗ απελευθέρωσή του έβαλε τέλος σε ένα ταξίδι και ξεκίνησε ένα άλλο.
«Με κυρίευσε το αίσθημα της ενοχής, που η ελευθερία μου οδήγησε στην απελευθέρωση ενός ψυχρού δολοφόνου όπως ο Κρασίκοφ», είπε. Για κάποιο διάστημα, «πανικοβαλλόμουν αν δεν έτρωγα μεσημεριανό την κατάλληλη ώρα, επειδή είχα συνηθίσει τόσο πολύ την ρουτίνα της φυλακής». «Ένιωσα μια νοσταλγία για τη φυλακή», γράφει στο βιβλίο του.
Μετά από πολλή ψυχοθεραπεία, πλέον είναι καλύτερα. «Νιώθω ότι είμαι πραγματικά και πάλι ο εαυτός μου», είπε. «Πήρε λίγο καιρό. Νομίζω ότι αυτό είναι μάλλον φυσιολογικό. Αλλά κατάφερα να ξεπεράσω κάποια από αυτά τα πράγματα. Όχι μόνο με τον χρόνο, αλλά και με την πραγματική προσπάθεια να τα επεξεργαστώ».
Πλέον, ζει στο Βερολίνο με τη Ρωσίδα σύντροφό του, τη Μάσα Μπορζούνοβα, μια δημοσιογράφο που τον περίμενε κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας του. Έχει ξαναρχίσει να ασκεί το επάγγελμά του, αν και δεν κατάφερε ποτέ να πάρει τη συνέντευξη από τον Πούτιν, όπως του είχε ζητήσει με θράσος στο πλαίσιο της απονομής χάριτος που αναγκάστηκε να υπογράψει.
«Ήταν απλώς ένας άλλος τρόπος να τονίσω ότι είμαι δημοσιογράφος, και ότι παραμένω δημοσιογράφος», είπε.
Θα επέστρεφε ποτέ στη Ρωσία; «Όχι», λέει, «όχι όσο ο Πούτιν είναι στην εξουσία».
Όμως, παρά όλα όσα πέρασε ο Γκερσκόβιτς, εξακολουθεί να ονειρεύεται μια μέρα που η χώρα θα είναι και πάλι ελεύθερη, ή αρκετά ελεύθερη ώστε να μπορέσει να επιστρέψει.
«Είναι μια χώρα που σήμαινε πολλά για μένα, από εκεί κατάγεται μεγάλο μέρος της οικογένειάς μου, από εκεί κατάγεται η κοπέλα μου», είπε. «Θα ήθελα πολύ να μπορέσω κάποια μέρα να επιστρέψω, αλλά δεν νομίζω ότι αυτό θα συμβεί σύντομα».
Όμως, πρόσθεσε, «μπορεί κανείς να ελπίζει».
