Όταν ο ουρανός συναντά τον Όμηρο: Οι τρεις εκλείψεις του Τρωϊκού πολέμου 

Του Κοσμά Θεοδωρίδη

Την Τετάρτη 12 Αυγούστου κάποιοι θα κοιτάνε ψηλά στον ουρανό την έκλειψη Ηλίου. Κάποιοι άλλοι θα πάνε να δουν την Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν. Ξέρετε όμως ότι το κλειδί για να ανακαλύψουμε πότε ακριβώς διαδραματίστηκαν τα γεγονότα που περιγράφονται στην Οδύσσεια και την Ιλιάδα μπορεί να βρίσκεται ακριβώς εκεί ψηλά στους ουρανούς;

Η ιδέα βέβαια δεν είναι καινούργια. Ήδη από την αρχαιότητα διάφοροι συγγραφείς μεταξύ των οποίων ο Πλούταρχος είχαν παρατηρήσει ότι κάποια από τα γεγονότα που περιγράφονται στα ομηρικά έπη και πιο συγκεκριμένα τα λόγια του Θεοκλυμένου λίγο πριν τη Μνηστηροφονία της Οδύσσειας (Υ 356–357), παραπέμπουν σε ηλιακή έκλειψη. Το γεγονός δεν έμεινε χωρίς συζήτηση ούτε στα σύγχρονα χρόνια όπου διάφορες ημερομηνίες έχουν προταθεί ανάλογα με τις λεπτομέρειες που καθένας διαβάζει στο κείμενο για τα αντίστοιχα αστρονομικά γεγονότα.

Βλέπετε σήμερα έχουμε την πολυτέλεια να γνωρίζουμε με ακρίβεια, χάρις στους υπολογισμούς της NASA, πηγαίνοντας προς τα πίσω πότε ακριβώς έγιναν οι διάφορες εκλείψεις. Αυτό με τη σειρά του μας έχει βοηθήσει να ταυτοποιήσουμε διάφορα γεγονότα τα οποία καταγράφονται στην αρχαία γραμματεία, όπως η έκλειψη του Θαλή του 585 π.Χ. ή των Ασσυρίων του 763 π.Χ.

Αν στηριχτείς όμως σε μία έκλειψη, όπως έκαναν οι μελέτες αρχικά, θα πρέπει να κάνεις διάφορες παραδοχές για τα υπόλοιπα που περιγράφονται στα έπη, κάτι που έχει οδηγήσει σε εκτεταμένες διαφωνίες μεταξύ των μελετητών. Μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εξέλιξη έφεραν οι εργασίες της ομάδος Πρέκα – Παπαμαρινόπουλου, με την παραδοχή ότι περιγράφεται και δεύτερη έκλειψη στην Ιλιάδα και πιο συγκεκριμένα στην ραψωδία Ρ όπου γίνεται η μάχη για το σώμα του Πατρόκλου, αλλά και διάφορες άλλες λεπτομέρειες. Αυτές οι μελέτες τοποθετούν τα αντίστοιχα γεγονότα στο 1218 και το 1207 πΧ. Αντιστοίχως η Ιλίου Πέρσις τοποθετείται λίγο μετά την έκλειψη του Πάτροκλου, το καλοκαίρι του 1218.

Και τέλος, έρχεται η δική μου μελέτη και παρατήρηση στα αρχαία κείμενα της περιγραφής μιας έξω-ομηρικής εκλείψεως που καταγράφεται στη βιογραφία του Παλαμήδους. Αυτή τοποθετείται από τις σχετικές αφηγήσεις μετά βεβαιότητος πριν την έκλειψη του Πάτροκλου και μετά την έναρξη του Τρωϊκού πολέμου. Πράγματι, μια τέτοια έκλειψη ήταν ορατή από την Τροία και έγινε στις 5 Μαρτίου του 1223. Είναι μάλιστα η ίδια έκλειψη που καταγράφεται λίγο νοτιότερα στην Ουγκαρίτ, ένα γεγονός που έχει ιδιαίτερη σημασία για τη χρονολόγηση του τέλους της εποχής του χαλκού. Όπως μπορεί να δει κανείς στη σχετική εργασία μου, η πιθανότητα τριών εκλείψεων σε αυτό το διάστημα είναι πάρα πολύ χαμηλή. Για την ακρίβεια, όταν συνδυαστούν όλες αυτές οι προϋποθέσεις, δεν υπάρχει τριάδα εκλείψεων στο διάστημα από το 1400 μέχρι το 1100 πΧ που να ικανοποιεί αυτές τις συνθήκες εκτός από τη συγκεκριμένη.

Και εδώ η ιστορία αποκτά μια ακόμη πιο ενδιαφέρουσα διάσταση. Η έκλειψη του Παλαμήδους έχει ιδιαίτερη σημασία διότι συμφωνεί με την παράδοση ότι ο ήρωας είχε βαθιά γνώση της αστρονομικής πραγματικότητος. Και αυτό με τη σειρά του ενισχύει την υπόθεση ότι μπορεί ο Παλαμήδης να είναι ο εφευρέτης του αλφαβήτου (ή εφευρέτης του αλφαβήτου να χαρακτηρίζεται ως παλαμήδης) κάτι που είναι σύμφωνο με μία από τις παραδόσεις της αρχαίας γραμματείας. Και ίσως αυτό περαιτέρω μας δείχνει ότι δεν είναι καθόλου τυχαίο που το πρωτο-αλφάβητο έχει συγκεκριμένη δομή με τα πέντε βασικά φωνήεντα να χωρίζονται από 3, 4, 5 και 6 σύμφωνα, μια πιθανή αναφορά στον αριθμό 365 (3 × 4 × 5 × 6 = 360, όπως το αιγυπτιακό ημερολόγιο, πλέον των 5 επαγομένων) των ημερών δηλαδή του ηλιακού έτους όπως έχω αναλύσει αλλού.

Σε τελική ανάλυση, είναι πραγματικά εντυπωσιακό το πόσο μας απασχολεί ένας πόλεμος που έγινε, σύμφωνα με τους μύθους, για μία γυναίκα τόσες χιλιάδες χρόνια πριν. Και μπορεί το μυστικό να βρίσκεται εκεί. Ότι κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου ξεκίνησε αυτό το σημειωτικό σύστημα με το οποίο σας γράφω και για το οποίο διαβάζετε. Ή όπως θα έλεγε ο Φιλόστρατος τότε έγινε η δημιουργία ενός κόσμου, του αλφαβητικού.

Διαβάστε επίσης