Αυτοδικία στην Ελλάδα: «Η εκδίκηση δεν είναι δικαιοσύνη», λέει ο πρόεδρος της Ένωσης Ποινικολόγων

Snapshot

• Δύο πρόσφατα περιστατικά αυτοδικίας στην Αθήνα και την Κρήτη προκάλεσαν σοκ και επανέφεραν το ζήτημα της απόδοσης δικαιοσύνης εκτός νόμου.
• Ο 89χρονος δράστης στο ΕΦΚΑ και Πρωτοδικείο Αθηνών δεν δικαιολογείται νομικά, με πιθανή εξέταση ψυχιατρικής κατάστασης για την ικανότητα καταλογισμού.
• Στην υπόθεση της Κρήτης, η συναισθηματική φόρτιση δεν αρκεί νομικά, καθώς το χρονικό διάστημα από το αρχικό γεγονός ήταν σημαντικό.
• Η αυτοδικία συνδέεται με έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς και κοινωνικά
• πολιτισμικά χαρακτηριστικά, όχι με την ηλικία των δραστών.
• Το νομικό σύστημα δεν αναγνωρίζει την αυτοδικία ως θεμιτή πράξη και επιβάλλει ποινικές συνέπειες για τέτοιες ενέργειες.

Snapshot powered by AI

Δύο πρόσφατα περιστατικά βίας που συγκλόνισαν τη χώρα επαναφέρουν στο προσκήνιο την αυτοδικία. Όταν δηλαδή πολίτες επιχειρούν να αποδώσουν οι ίδιοι δικαιοσύνη, έξω από τα όρια του νόμου, με τραγικές συχνά συνέπειες.

Στις 28 Απριλίου, ένας 89χρονος άνδρας εισέβαλε σε κτίριο του ΕΦΚΑ στον Κεραμεικό και στη συνέχεια στο Πρωτοδικείο Αθηνών, ανοίγοντας πυρ και τραυματίζοντας πέντε ανθρώπους, έναν εκ των οποίων σοβαρά. Το περιστατικό προκάλεσε σοκ, όχι μόνο για την αγριότητά του, αλλά και για το γεγονός ότι ο δράστης, σε προχωρημένη ηλικία, φέρεται να έδρασε με οργανωμένο και βίαιο τρόπο μέσα σε δημόσιους χώρους.

Λίγες ημέρες αργότερα, το απόγευμα της Τρίτης 5 Μαΐου στο Γάζι Ηρακλείου Κρήτης, σημειώθηκε ακόμη ένα αποτρόπαιο έγκλημα. Ένας πατέρας, ο οποίος είχε χάσει τον γιο του σε τροχαίο δυστύχημα τρία χρόνια νωρίτερα, εντόπισε τον 20χρονο οδηγό που θεωρούσε υπαίτιο για το δυστύχημα. Τον πυροβόλησε έξι φορές στη μέση του δρόμου, με αποτέλεσμα τον θάνατό του.

«Η αυτοδικία δεν έχει θέση σε ένα κράτος δικαίου»

Ο πρόεδρος της Ένωσης Ποινικολόγων και Μαχόμενων Δικηγόρων, Δημήτριος Γκαβέλας, σχολιάζοντας στο Newsbomb τα περιστατικά, επισημαίνει ότι η αυτοδικία δεν μπορεί να δικαιολογηθεί νομικά, παρά μόνο να ερμηνευθεί κοινωνικά, ενώ στο ίδιο μήκος κύματος ο Αλέξης Αναγνωστάκης, μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Ένωσης Ευρωπαίων Ποινικολόγων, υπογραμμίζει ότι «η αυτοδικία αντιμετωπίζεται στο ποινικό δίκαιο ως αξιόποινη πράξη και δεν υφίσταται "δικαίωμα” αυτοδικίας πέραν της νόμιμης άμυνας».

Όπως σημειώνει, σε σχέση με την υπόθεση του 89χρονου: «Στην περίπτωση του ογδονταεννιάχρονου δεν μπορεί να γίνει επίκληση κάποιου νομικού ελαφρυντικού που να δικαιολογεί την πράξη. Αυτό που θα μπορούσε να εξεταστεί είναι ενδεχόμενη ψυχιατρική κατάσταση, η οποία να επηρέαζε ουσιωδώς την ικανότητα καταλογισμού του δράστη».

Στο ίδιο πλαίσιο, ο Αλέξης Αναγνωστάκης, μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Ένωσης Ευρωπαίων Ποινικολόγων, επισημαίνει στο Newsbomb ότι «δεν υπάρχει σαφής ηλικιακή τυπολογία στη νομολογία» και, όπως εξηγεί, «στους υπερήλικες δράστες τα δικαστήρια συχνά συνεκτιμούν την ψυχική κατάσταση και τη μειωμένη κοινωνική επικινδυνότητα, ενίοτε με αναφορά σε μερική ανικανότητα καταλογισμού».

Σε ό,τι αφορά την υπόθεση της Κρήτης, ο κ. Γκαβέλας είναι σαφής ότι η επίκληση συναισθηματικής φόρτισης δεν αρκεί: «Ο δράστης πιθανόν να επικαλεστεί βρασμό ψυχικής ορμής, όμως στην προκειμένη περίπτωση αυτό δύσκολα θα ευσταθήσει, καθώς έχει παρέλθει σημαντικό χρονικό διάστημα από το αρχικό γεγονός. Ο νόμος απαιτεί άμεση αντίδραση υπό το κράτος έντονης συναισθηματικής φόρτισης».

Αναφερόμενος ειδικότερα στην έννοια αυτή, ο Αλέξης Αναγνωστάκης διευκρινίζει ότι «για να αναγνωριστεί ο βρασμός ψυχικής ορμής, πρέπει να συντρέχουν σωρευτικά αιφνίδιο συναίσθημα, δηλαδή η πράξη να απορρέει από απότομη και απρόσμενη συναισθηματική ένταση, συνδρομή στον χρόνο, ώστε ο βρασμός να υπάρχει τόσο κατά τη λήψη της απόφασης όσο και κατά την εκτέλεση της πράξης, και αποκλεισμός ήρεμης σκέψης, με τον δράστη να βρίσκεται σε κατάσταση κατά την οποία αδυνατεί να σταθμίσει τις συνέπειες της πράξης του». Όπως σημειώνει, «ο βρασμός ψυχικής ορμής λειτουργεί ως ελαφρυντική περίσταση, δεν επιφέρει απαλλαγή αλλά μειώνει την ποινή εντός του νόμιμου πλαισίου, ενώ η αναγνώρισή του είναι σχετικά συχνή στη νομολογία σε εγκλήματα πάθους με άμεση αφορμή και εξαιρετικά σπάνια σε προσχεδιασμένες πράξεις».

Αντίθετα, όπως εξηγεί, μπορεί να εξεταστεί μόνο ως στοιχείο η συμπεριφορά του θύματος: «Θα μπορούσε να τεθεί ζήτημα ανάρμοστης συμπεριφοράς του παθόντος, υπό την έννοια ότι ενδεχομένως η οδήγησή του ή οι πράξεις του να συνέβαλαν στο αρχικό δυστύχημα. Αυτό όμως δεν αίρει την ποινική ευθύνη για μια πράξη εκ προθέσεως ανθρωποκτονίας».

Συμπληρωματικά, ο Αλέξης Αναγνωστάκης επισημαίνει ότι «η άδικη και προκλητική συμπεριφορά του παθόντος αποτελεί αυτοτελή ελαφρυντική περίσταση και μπορεί να επηρεάσει σημαντικά το ύψος της επιβαλλόμενης ποινής», τονίζοντας παράλληλα πως «η αυτοδικία αντιμετωπίζεται στο ποινικό δίκαιο ως αξιόποινη πράξη και δεν υφίσταται “δικαίωμα” αυτοδικίας πέραν της νόμιμης άμυνας, η οποία προϋποθέτει παρόντα, άμεσο και άδικο κίνδυνο», ενώ ξεκαθαρίζει ότι «η αντεκδίκηση δεν εμπίπτει πουθενά σε αυτό το πλαίσιο».

Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι η αυτοδικία δεν συνδέεται με συγκεκριμένες ηλικίες, αλλά με κοινωνικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά: «Η αυτοδικία δεν σχετίζεται με ηλικίες, αλλά παρατηρείται συχνότερα σε περιοχές ή περιβάλλοντα όπου απουσιάζει η παιδεία και η κουλτούρα εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς. Εκεί όπου κάποιοι θεωρούν ότι μπορούν να πάρουν τον νόμο στα χέρια τους».

Ωστόσο, ο Αλέξης Αναγνωστάκης σημειώνει ότι «δεν υπάρχουν συστηματικά επίσημα στατιστικά για την αυτοδικία ως αυτοτελή κατηγορία εγκλήματος στην Ελλάδα», καθώς, όπως εξηγεί, «τα συναφή περιστατικά καταγράφονται διάσπαρτα υπό τους χαρακτηρισμούς της ανθρωποκτονίας, της σωματικής βλάβης ή της παράνομης οπλοφορίας, ενώ οι περιπτώσεις αφορούν κυρίως οικογενειακές και κτηματικές διαμάχες ή υποθέσεις με χαρακτήρα βεντέτας», υπογραμμίζοντας ότι «η απουσία συστηματικής καταγραφής είναι αφ’ εαυτής αποκαλυπτική».

Παράλληλα, αναφέρεται και σε παλαιότερες υποθέσεις που έχουν απασχολήσει τη Δικαιοσύνη: «Υπήρξε περίπτωση στο παρελθόν (σ.σ. Παπαδόσηφος), γνωστή υπόθεση όπου πατέρας είχε σκοτώσει μέσα στα δικαστήρια του Πειραιά τον άνθρωπο που είχε καταδικαστεί για τον θάνατο του παιδιού του. Σε εκείνη την περίπτωση είχε αναγνωριστεί ελαφρυντική περίσταση, χωρίς όμως αυτό να αναιρεί τη βαρύτητα της πράξης».

«Δεν υπάρχει δικαίωση εκτός νόμου»

Ο κ. Γκαβέλας επισημαίνει ότι ο όρος «βρασμός ψυχικής ορμής» συχνά παρερμηνεύεται: «Ο βρασμός ψυχικής ορμής δεν είναι μια γενική δικαιολογία. Είναι μια πολύ συγκεκριμένη νομική κατάσταση που προϋποθέτει άμεση και αιτιώδη σύνδεση με το γεγονός που την προκάλεσε».

Κλείνοντας, ο Αλέξης Αναγνωστάκης τονίζει ότι «αυτές οι υποθέσεις δεν είναι μόνο ποινικές, αλλά αποκαλύπτουν ένα βαθύτερο πρόβλημα, τη διάβρωση της εμπιστοσύνης στο κράτος δικαίου - στα δικαστήρια, στη διοίκηση και στην αστυνομία - που δημιουργεί ένα κενό το οποίο κάποιοι νομίζουν ότι μπορούν να καλύψουν με βία», επισημαίνοντας ότι «η απάντηση δεν είναι συγκατάβαση απέναντι στη βία, αλλά αποτελεσματική απονομή δικαιοσύνης, διαφάνεια στη διοίκηση και ουσιαστική πρόσβαση του πολίτη στο δίκαιό του».

Τέλος, ξεκαθαρίζει ότι η αυτοδικία δεν έχει καμία αποδοχή στο δίκαιο σύστημα: «Στο ποινικό δίκαιο η αυτοδικία δεν αναγνωρίζεται ως θεμιτή πράξη. Στο αστικό δίκαιο, αντιθέτως, συνιστά παράνομη συμπεριφορά και επισύρει συνέπειες. Το κράτος δικαίου δεν επιτρέπει την προσωπική εκδίκηση, όσο ισχυρό κι αν είναι το συναίσθημα πίσω από αυτήν».

Διαβάστε επίσης