Δεκαπενταύγουστος: Τα ιδιαίτερα έθιμα της παραμονής σε κάθε γωνιά της Ελλάδας

Snapshot

• Η παραμονή του Δεκαπενταύγουστου στην Ελλάδα συνδυάζει θρησκευτικές τελετές όπως αγρυπνίες, αρτοκλασίες και λιτανείες με τοπικά λαϊκά έθιμα που διαφέρουν ανά περιοχή.
• Στη Σκιάθο και άλλα νησιά πραγματοποιούνται περιφορές του Επιταφίου της Παναγίας, ενώ στην Τήνο προσκυνητές ανεβαίνουν γονατιστοί προς τον Ναό της Ευαγγελίστριας.
• Στην ηπειρωτική Ελλάδα, όπως στη Σαμαρίνα και την Τεγέα, ο Δεκαπενταύγουστος γιορτάζεται με πανηγύρια, παραδοσιακούς χορούς, αγώνες και πολιτιστικές εκδηλώσεις που κρατούν πολλές ημέρες.
• Στη Σιάτιστα διατηρείται το έθιμο των καβαλάρηδων, όπου τα άλογα στολίζονται προσεκτικά και οι κάτοικοι οργανώνουν παρέες και μουσική για το πανηγύρι της Παναγίας.
• Στην Ίμβρο αναβιώνει το πανάρχαιο έθιμο της προσφοράς και ευλογίας ζώων, όπου το κρέας μαγειρεύεται σε παραδοσιακό φαγητό που μοιράζεται στους πιστούς μετά τη λειτουργία.

Snapshot powered by AI

Ο Δεκαπενταύγουστος έχει χαρακτηριστεί «Πάσχα του καλοκαιριού» και αυτή η ιδιαίτερη θέση του στην ορθόδοξη παράδοση αποτυπώνεται έντονα ήδη από την παραμονή της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Σε πολλούς ναούς τελούνται αγρυπνίες, αρτοκλασίες και λιτανείες εικόνων, ενώ οι πιστοί προσέρχονται για να εκπληρώσουν τάματα και να προσευχηθούν στην Παναγία.

Δίπλα στις καθαρά εκκλησιαστικές τελετές επιβιώνουν και λαϊκά έθιμα που διαφέρουν από τόπο σε τόπο.

Ο Επιτάφιος της Παναγίας στα νησιά

Ένα από τα πιο κατανυκτικά έθιμα συναντάται στη Σκιάθο. Το βράδυ της 14ης Αυγούστου ψάλλονται τα Εγκώμια της Θεοτόκου και ακολουθεί η περιφορά του Επιταφίου της Παναγίας, σε μια τελετουργία που θυμίζει σε πολλά σημεία τη Μεγάλη Παρασκευή. Οι κάτοικοι και οι επισκέπτες ακολουθούν την πομπή μέσα σε ατμόσφαιρα βαθιάς κατάνυξης.

Ανάλογες τελετές με Επιτάφιο της Θεοτόκου έχουν καθιερωθεί και σε άλλες περιοχές, χωρίς όμως να αποτελούν ενιαίο έθιμο σε όλη την Ελλάδα.

Στην Πάρο, για παράδειγμα, κατά τον εορτασμό στην Παναγία Εκατονταπυλιανή έχει πραγματοποιηθεί περιφορά του Επιταφίου και της ιερής εικόνας στον περίβολο του προσκυνήματος.

Στην Τήνο, η παραμονή βρίσκει ήδη χιλιάδες προσκυνητές στο νησί. Η εικόνα πιστών που ανεβαίνουν γονατιστοί τη λεωφόρο προς τον Ναό της Ευαγγελίστριας αποτελεί μία από τις πλέον χαρακτηριστικές εκφράσεις τάματος στην Ελλάδα. Η μεγάλη λιτάνευση της εικόνας πραγματοποιείται ανήμερα του Δεκαπενταύγουστου, όμως η προσέλευση και η προσευχή κορυφώνονται ήδη από την προηγούμενη ημέρα.

Στην Κασσιόπη της Κέρκυρας στολίζουν τον επιτάφιο της Παναγίας και ακολουθούν τη λιτανεία με αναμμένα κεριά.

Στην Ικαρία, και πιο συγκεκριμένα στον Καμαρόκαμπο στο ξωκλήσι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, υπάρχει ένας μικρός σε μέγεθος επιτάφιος και κάθε χρόνο την παραμονή του Δεκαπενταύγουστου ο ψάλτης τον παίρνει στους ώμους του, για να τον μεταφέρει στην εκκλησία της Αγίας Τριάδας. Εκεί ξεκινούν να χτυπούν οι καμπάνες και γυναίκες κάθε ηλικίας τον στολίζουν με λεβάντες και γαρύφαλλα ψάλλοντας προσευχές, μέχρι τα ξημερώματα. Μόλις χαράξει, οι καμπάνες χτυπούν καλώντας τους πιστούς να προσέλθουν με αναμμένα κεριά, όπου ξεκινά μια μεγάλη πομπή με προορισμό και πάλι τον Καμαρόκαμπο.

Στην Αγιάσο της Μυτιλήνης, που είναι η πρωτεύουσα της ομώνυμης επαρχίας του νησιού, έχει βρεθεί η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας με την ονομασία «Αγία Σιών» την οποία, σύμφωνα με μια παλιά παράδοση, κουβάλησε μαζί του από την Ιερουσαλήμ ο ιερέας Αγάθων ο Εφέσιος, τον 9ομ.Χ. αιώνα. Το πανηγύρι της Παναγίας, εδώ, ξεκινά από τις αρχές του Αυγούστου όπου οι πιστοί νηστεύουν από λάδι και κρέας και προσέρχονται για να προσευχηθούν, αλλά και να αγοράσουν λαχανικά, όπως επίσης και σιδερένια ή ξυλόγλυπτα εργαλεία από τα φημισμένα τοπικά εργαστήρια.

Στην Ελαφόνησο, στην Παναγία την Κατωνησιώτισσα, οι γυναίκες του τόπου φροντίζουν παραδοσιακά τον ναό πριν από τη γιορτή και το βράδυ της παραμονής συγκεντρώνονται για ολονυκτία. Παράλληλα, οι νέοι συνηθίζουν να μαζεύονται στην παραλία, να ανάβουν φωτιές, να τραγουδούν και να χορεύουν μέχρι το πρωί.

Το «Πάσχα του Καλοκαιριού» στην ηπειρωτική Ελλάδα

Στη Μακεδονία, και πιο συγκεκριμένα στην περιοχή των Γρεβενών, τόσο λαμπρές είναι οι γιορτές του Δεκαπενταύγουστου που οι κάτοικοι, κυρίως των ορεινών χωριών, την αποκαλούν «Πάσχα του Καλοκαιριού».

Ξενιτεμένοι από κάθε γωνιά της γης μαζεύονται και ξεκινούν ένα ατελείωτο γλέντι που κάνει τους αγαπημένους συγγενείς να ξανασμίξουν, αλλά και τους νέους να διαλέξουν κοπέλες από τον τόπο τους… Χωριά που το χειμώνα κατοικούνται από 100 το πολύ 200 κατοίκους, την εποχή του Δεκαπενταύγουστου φτάνουν να φιλοξενούν έως και δυο και τρεις χιλιάδες πιστούς. Το επίκεντρο της γιορτής, φυσικά, είναι συγκεντρωμένο στο ψηλότερο χωριό της Ελλάδας, την πολυτραγουδισμένη Σαμαρίνα, αφού χιλιάδες προσκυνητές καταφθάνουν στη Μεγάλη Παναγιά, για να πανηγυρίσουν σε ένα γλέντι που κρατάει τρεις ολόκληρες ημέρες. Το ίδιο σκηνικό επικρατεί και στη γειτονική Αβδέλλα, όπου για πέντε ημέρες η πλατεία του χωριού παίρνει χρώμα γιορτινό και σφύζει από ζωή.

Στην Επισκοπή της Τεγέας, ο Δεκαπενταύγουστος έχει το δικό του χρώμα, αφού από τις 13 έως τις 20 Αυγούστου, η περιοχή γύρω από την Τρίπολη γίνεται το πολιτιστικό κέντρο της Πελοποννήσου. Στην Τεγέα, εκτός από έντονη εμπορική κίνηση, τα πανηγύρια πλαισιώνονται από διαγωνισμούς τοπικών χορών, αναβίωση αρχαίων αγώνων, φεστιβάλ τραγουδιού και θεατρικά δρώμενα. Το βράδυ της παραμονής γίνεται η λιτανεία της θαυματουργής εικόνας και η πομπή καταλήγει στο πανέμορφο πάρκο της Επισκοπής.

Αντίστοιχα, στο Σαρακίνι της Αρκαδίας, το απόγευμα της παραμονής οι νεότεροι συμμετέχουν σε αγώνες ποδοσφαίρου και μπάσκετ, ενώ στην πλατεία του χωριού στήνονται ψησταριές με αρνιά, γουρουνοπούλες και κοντοσούβλι, που συνοδεύονται από άφθονο εκλεκτό κρασί. Το επόμενο πρωί, μετά τη λειτουργία, ο τοπικός σύλλογος βγάζει σε πλειστηριασμό την παραδοσιακή Κουλούρα της Παναγίας, μαζί με ένα αρνί ή άλλα παραδοσιακά προϊόντα που έχουν χαρίσει οι πιστοί για τάμα. Και όταν ο ήλιος πέσει, το γλέντι ολοκληρώνεται με τη «βραδιά του Μετανάστη» που είναι αφιερωμένη στους ξενιτεμένους συγχωριανούς.

Λίγο έξω από τη Ματαράγκα (18χλμ. έξω από το Αγρίνιο), στους πρόποδες του Αρακύνθου, υπάρχει ένα ξωκλήσι, η Κοίμηση της Θεοτόκου. Κάθε χρόνο, την παραμονή της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, μετά τον εσπερινό, μαζεύονται οι χωριανοί για γλέντι στο χώρο κοντά στο εκκλησάκι. Το ξωκλήσι παραμένει ανοιχτό όλο το βράδυ για όσους επιθυμούν να προσκυνήσουν πριν από το γλέντι τους. Την επομένη, ανήμερα δηλαδή της Παναγίας, μετά τη Θεία Λειτουργία, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ματαράγκας διοργανώνει μεγάλο γλέντι. Κάθε χρόνο παίρνουν μέρος σ’ αυτό το γλέντι δύο με τρία τμήματα του πολιτιστικού συλλόγου και παρουσιάζουν παραδοσιακούς χορούς.

Οι καβαλάρηδες της Σιάτιστας

Ένα από τα γραφικότερα έθιμα που παραμένει αναλλοίωτο απ’ τη φθορά του χρόνου και αποτελεί ένα πολύτιμο στοιχείο της πολιτιστικής ταυτότητας της Σιάτιστας είναι το έθιμο των καβαλάρηδων.

Η Σιάτιστα πανηγυρίζει την γιορτή της Παναγίας στο Μοναστήρι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου που βρίσκεται στο χωριό Μικρόκαστρο 12 χιλ. Δυτικά της Σιάτιστας. Στο Μοναστήρι αυτό του Μικροκάστρου φυλάσσεται η θαυματουργή εικόνα τής Παναγίας της Ελεούσας που… πλέει μέσα στο ασήμι. Στο πανηγύρι αυτό έρχονται προσκυνητές απ’ όλη τη Δυτική Μακεδονία. Με σεβασμό στην παράδοση, λεβεντιά και μεγαλοπρέπεια η γιορτή της Παναγίας στη Σιάτιστα γιορτάζεται με ξεχωριστό τρόπο.

Από τις πρώτες, όμως, ημέρες του Αυγούστου οι προετοιμασίες εντείνονται. Οι καβαλάρηδες περιποιούνται τα ζώα τους, τα κρατούν ξεκούραστα, καθαρά και καλοταϊσμένα για την επίσημη μέρα. Μέρες πριν απ’ το πανηγύρι αρχίζει μια κεφάτη και χαρούμενη προετοιμασία, η οποία μεταδίδεται σε όλους τους οικείους και συγγενείς που έχουν καβαλάρη. Θα πεταλωθούν τα ζώα, θα καθαριστούν και θα γυαλιστούν τα μπρούντζινα στολίδια και τα σπιρούνια. Θα περαστεί ειδικό λάδι και κερί σε όλα τα δερμάτινα εξαρτήματα του αλόγου όπως η σέλα, ίγκλα, κουσκούνι, γκέμια, λουριά που στηρίζονται τα ζιγκιά κ.α., για να είναι καθαρά και μαλακά. Θα γυαλιστούν οι χάνδρες και τα ρουμπίνια απ’ τα γιορντάνια (περιλαίμια), τα χαμαϊλιά καθώς και τα μπρούντζινα στρόγγυλα κουδουνάκια που φοριούνται στο λαιμό του αλόγου. Την παραμονή, η αρραβωνιασμένη στέλνει στον αρραβωνιαστικό της άσπρο μαξιλάρι κεντημένο με δαντέλα που μπαίνει πάνω απ’ τη φλοκάτη, κουλούρα ζυμωτή στολισμένη με ξεφλουδισμένα αμύγδαλα σε διάφορα σχέδια, κεφτέδες, τυρί, κοτόπουλο ψητό και γεμιστό και παλιό σιατιστινό κρασί. Οι πιο τολμηροί και μερακλήδες πηγαίνουν στο ποτάμι του Αλιάκμονα, στη θέση Πασσά Γεφύρι όπου υπάρχει μέρος πλωτό με βαθιά νερά, βάζουν τα άλογα να κολυμπούν, τα πλένουν και όπως είναι μουσκ μένα, πλέκουν την ουρά και τη χαίτη πλεξούδες ώστε με το ξετύλιγμα να φουντώσει και να γίνει σγουρή.

Παράλληλα με τις προετοιμασίες οργανώνονται και οι παρέες. Κάθε παρέα προσπαθεί με κάθε τρόπο να έχει δικό της χαρακτήρα, για να ξεχωρίζουν φίλοι και αχώριστοι να είναι. Αν ανήκουν σε διαφορετικές παρέες, εκείνη την ημέρα χωρίζουν και κάθε ένας πηγαίνει με την παρέα του. Κάθε παρέα έχει τον αρχηγό της, ο οποίος θα φροντίσει για το καπάρωμα της μουσικής, την φιλοξενία της, γιατί συνήθως οι μουσικοί είναι ξένοι, δεν επαρκούν οι ντόπιες κομπανίες. Η οργάνωση της παρέας καθώς και η συγκέντρωση γίνεται στο σπίτι του αρχηγού, από όπου ξεκινούν για το πανηγύρι.

Το «Μικρό Πάσχα» στην Ίμβρο

Για το γνωστό έθιμο στα Αγρίδια της Ίμβρου. Ακόμη και σήμερα φαντάζει παράξενο που η Κοίμηση της Θεοτόκου, γιορτάζεται στα Αγρίδια, ενώ υπάρχουν τόσες άλλες Παναγίες όπως αυτή της Μητρόπολης, στο Γλυκή και το Σχοινούδι. Το έθιμο που παρουσιάζει στοιχεία από τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και συγκεκριμένα τα Καβήρεια Μυστήρια, στα οποία υπήρχαν και θυσίες ζώων, «απαιτεί» και την αναβίωσή της θυσίας. Η μόνη διαφορά είναι πως στον Χριστιανισμό δεν γίνεται αιματηρή θυσία, αλλά αναίμακτη.

Το πανηγύρι αρχίζει από τις 14 Αυγούστου, γύρω στο μεσημέρι και γίνεται με προσφορά ζώων. Οι κάτοικοι μαζεύουν τα βόδια και ένας ιερέας τα ευλογεί και διαβάζει υπέρ υγείας τα ονόματα των Χριστιανών που τα προσφέρουν για την Παναγία. Όταν τα ζώα σφαχτούν, το κρέας του μεταφέρεται δίπλα στην εκκλησία, στον ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου, όπου και τεμαχίζεται. Έπειτα, μπαίνει σε καζάνια και βράζεται μέχρι το πρωί, οπότε και αφαιρείται από το ζωμό. Στο ζωμό προστίθεται σπασμένο σιτάρι και το αποτέλεσμα είναι το πεντανόστιμο φαγητό, η λεγόμενη «κουρκούτα». Ο κόσμος συρρέει και μετά την πανηγυρική λειτουργία της 15ης Αυγούστου, οπού όλα τα εκλεκτά εδέσματα του χωριού που φτιάχτηκαν για το πανηγύρι, διαβάζονται και ευλογούνται συνήθως από τον Μητροπολίτη. Κατόπιν, μοιράζονται σε όλο τον κόσμο κυρίως στους ξένους, αφού αυτοί είναι που δεν έχουν κάποιο σπίτι να φάνε και συνεπώς προηγούνται.

Διαβάστε επίσης