Πόλεμος στην Ουκρανία, 4 χρόνια μετά: Τα μαθήματα επί του πεδίου και η νέα μορφή συγκρούσεων

Ο διεθνής ορισμός του πολέμου είναι αρκετά ευρύς: «Ανοιχτή ένοπλη σύγκρουση μεταξύ χωρών ή μεταξύ φατριών εντός της ίδιας χώρας» ή «Οποιαδήποτε ενεργή εχθρότητα, διαμάχη ή πάλη -σύγκρουση».

Στην αρχή του πολέμου, η Ρωσία επέλεξε να χαρακτηρίσει τις συγκρούσεις, που συμπληρώνουν 4 χρόνια, ως «ειδική στρατιωτική επιχείρηση». Ωστόσο, οι μάχες στην Ουκρανία είναι τόσο γεωγραφικά εκτεταμένες όσο και έντονες, που ο όρος «πόλεμος» επιβεβαιώνεται... και με το παραπάνω.

Για την ακρίβεια ο πόλεμος στην Ουκρανία (από την 24η Φεβρουαρίου 2022) έχει ξεπεράσει σε διάρκεια τον λεγόμενο Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο (1941-1945), δηλαδή το διάστημα που η Σοβιετική Ένωση πολεμούσε εναντίον της ναζιστικής Γερμανίας κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και πλησιάζει να ξεπεράσει και τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918), που διήρκεσε περίπου 4 χρόνια και 4 μήνες (Ιούλιος 1914 - Νοέμβριος 1918). Επιπλέον, η σύγκρουση στην Ουκρανία παρουσιάζει ομοιότητες με τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο λόγω του αδιεξόδου, που έχει επέλθει.

Πόσο η σύγκρουση στην Ουκρανία αλλάζει τη μορφή του πολέμου

Ο πόλεμος στην Ουκρανία ανέδειξε μια σειρά από νέα όπλα, αλλά και σύγχρονες μεθόδους άμεσης ή έμμεσης εμπλοκής. Το ζητούμενο είναι πλέον πόσο η σύγκρουση στην Ουκρανία έχει αλλάξει την μορφή του πολέμου.

Για το ζήτημα αυτό απάντησε στο Newsbomb ο κ. Ιπποκράτης Δασκαλάκης, Αντιστράτηγος (εα) και Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο*

Από τον Ισπανικό εμφύλιο στην Ουκρανία

«Ενενήντα χρόνια πριν, το μακρινό 1936, ξεσπούσε ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος. Η αιματηρή αυτή σύγκρουση έληξε την 1η Απριλίου 1939 και ακριβώς 5 μήνες αργότερα η ανθρωπότητα οδηγήθηκε στο σφαγείο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος θεωρήθηκε από πολλούς και ορθά, ως η «πρόβα τζενεράλε» ή το «εργαστήριο» για τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ήταν η σύγκρουση όπου οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής δοκίμασαν τις ιδεολογίες, τα όπλα και τις τακτικές τους, λίγο πριν τη μεγάλη παγκόσμια ανάφλεξη. Αυτές τις ημέρες συμπληρώνονται 4 χρόνια από την έναρξη του ρωσικο-ουκρανικού πολέμου. Με την παραπάνω αναφορά μας στη διαδοχή του Ισπανικού Εμφύλιου Πολέμου δεν θέλουμε με κανένα τρόπο να προδικάσουμε την αντίστοιχη σημερινή μετάβαση στον Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο! Επιδιώκουμε όμως να καταδείξουμε την παραπλήσια λειτουργία των συγκρούσεων στην Ουκρανία ως ενός «εργαστηρίου» του σύγχρονου πολέμου», επισήμανε αρχικά στο Newsbomb ο κ. Δασκαλάκης.

Νέες τακτικές και στρατιωτικές στρατηγικές

Σύμφωνα με τον ειδικό αναλυτή, οι ταχύτατες εξελίξεις και αλλαγές σε τακτικές, οπλικά συστήματα και δόγματα, που έλαβαν χώρα στα τελευταία χρόνια στο μέτωπο της Ουκρανίας προβληματίζουν τις ένοπλες δυνάμεις όλων των χωρών. Πολύ εύστοχα, ήδη από το 1987, ο στρατηγιστής Barry Buzan, έχοντας κατά νου τα τεχνολογικά άλματα, παρατηρούσε στο κλασσικό έργο του An Introduction to Strategic Studies: «Από εδώ και πέρα οι στρατιωτικές στρατηγικές και τακτικές θα καθίστανται πολύ σύντομα απαρχαιωμένες και θα απαιτείται η συνεχής αναθεώρησή τους και προσαρμογή τους στις νέες τεχνολογικές εξελίξεις». Οι επιχειρήσεις στην Ουκρανία κατέδειξαν με τον πιο έντονο τρόπο αυτήν την πρόβλεψη, σύμφωνα με τον κ. Δασκαλάκη.

Ο ίδιος αποτυπώνει στο Newsbomb την κλιμακωτή εξέλιξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων:

Η ρωσική εισβολή ξεκίνησε ως ένας «αστραπιαίος πόλεμος» (Blitzkrieg), εμπλουτισμένος με στοιχεία της σύγχρονης μεθοδολογίας «Σοκ και Δέος» (Shock and Awe), αλλά και στοιχείων υβριδικών επιχειρήσεων αλλά κόλλησε απρόβλεπτα στα λασπώδη εδάφη της Ουκρανίας. Η ρωσική αποτυχία της επίτευξης των φιλόδοξων αρχικών στόχων αποδίδεται στην υπερεκτίμηση των δυνάμεων της Μόσχας, στην πτωχή απόδοση των στρατευμάτων της, στην πείσμονα αντίσταση των Ουκρανών και τη Δυτική βοήθεια προς το Κίεβο.

Σε λίγες εβδομάδες οι δύο αντίπαλοι είχαν καθηλωθεί σε αμυντικές διαδοχικές τοποθεσίες μήκους εκατοντάδων χιλιομέτρων από βορά προς νότο. Όλοι πλέον μιλούσαν για την επιστροφή στον πόλεμο «χαρακωμάτων» του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Το πυροβολικό φάνηκε να αποκτά τον κυρίαρχο ρόλο στα πεδία των μαχών και οι αντιμαχόμενοι αντιμετώπιζαν τρομερές καταναλώσεις πυρομαχικών που δεν μπορούσε να ικανοποιήσει η βιομηχανική παραγωγή.

Το πυροβολικό όμως για να είναι αποτελεσματικό έπρεπε να είναι και εύστοχο. Την ευστοχία αυτή την εξασφάλιζε η παρατήρηση από αέρος από δεκάδες Μη Επανδρωμένα Συστήματα (Unmanned Aerial Systems-UAVs).

Η εικόνα που «έβλεπαν» τα UAV's έπρεπε να μεταφερθεί άμεσα στα πυροβόλα και να λάβει αστραπιαία τη μορφή στοιχείων βολής που θα χρησιμοποιούνται από τα πυροβόλα. Η τεχνολογία κλήθηκε να βρει γρήγορες, φθηνές, αξιόπιστες λύσεις και με αντοχή στα αντίμετρα. Για κάθε λύση όμως, η τεχνολογία έδινε σύντομα και μια απάντηση από το αντίπαλο στρατόπεδο.

Καθώς όμως τα UAVs γίνονταν περισσότερα, φθηνότερα και με μεγαλύτερες ικανότητες η χρήση τους επεκτάθηκε από την απλή παρατήρηση και κατάδειξη στόχων, στην προσβολή. Αρχικά με τα «cost effective» τουρκικά Bayraktar και τα παραπλήσιά τους προχωρώντας σε μικρότερα και φθηνότερα, ακόμη και σε μιας χρήσεως «αυτοκτονικά» συστήματα.

Οι βελτιώσεις άρχισαν να τρέχουν με ιλιγγιώδεις ρυθμούς, τα UAVs απέκτησαν ικανότητα πολύωρης παραμονής στον αέρα, αναζήτησης στόχων (προσχεδιασμένων ή ευκαιρίας) και εμπλοκής των («περιπλανώμενα πυρομαχικά-loitering ammunition»). Η κατασκευή τους γινόταν συνεχώς απλούστερη (με εξαρτήματα του εμπορίου και όχι στρατιωτικών προδιαγραφών), ταχύτερη και το κόστος χαμηλότερο. Η τεχνολογία εξασφάλιζε ευκολότερη καθοδήγηση προς το στόχο με εναλλακτικές μεθόδους κατεύθυνσης.

Ταυτόχρονα, η έγκαιρη πληροφορία απέκτησε τρομακτική σημασία και τα σχετικά απρόσβλητα δορυφορικά συστήματα πολλαπλασιάστηκαν και σκέπασαν τους ουρανούς των πεδίων των συγκρούσεων. Παράλληλα, οι «ηλεκτρονικοί» επιστρατεύτηκαν για να βρουν τρόπους εξουδετέρωσης όλων αυτών των φτηνών ιπτάμενων μη επανδρωμένων μηχανών. Η κατάρριψη τους (hard kill) με κατευθυνόμενα αντιαεροπορικά βλήματα κρίθηκε οικονομικά ασύμφορη και προκρίθηκε η εξουδετέρωση τους με παρεμβολές και λοιπά ηλεκτρονικά μέσα (soft kill). Επιστρατεύθηκαν με σχετική επιτυχία ακόμη και «ξεπερασμένα» αντιαεροπορικά συστήματα. Οποιοδήποτε όμως επιτυχία της ουκρανικής αεράμυνας οδηγούσε σε νέες ρωσικές τακτικές προσβολής τις επόμενες ημέρες και αντίθετα!

Εν τω μεταξύ, η κάθε ομάδα τυφεκιοφόρων απέκτησε τους δικούς της χειριστές UAVs που σαν εθισμένοι σε ηλεκτρονικά παιχνίδια έφηβοι προσπαθούν να εξουδετερώσουν τον αντίπαλο τους σε ένα θανατηφόρο, κάποιες φορές, προσωπικό «video game».

Τα νέα οπλικά αυτά συστήματα έγιναν γνωστά με το όνομα FPV drones (First Person View) και αποτελούν το απαραίτητο συμπλήρωμα της κάθε ομάδος.

Μιλάμε για απλά μη επανδρωμένα εναέρια οχήματα που επιτρέπουν στον χειριστή να βλέπει βίντεο από την κάμερα του drone σε πραγματικό χρόνο, συνήθως μέσω ειδικών γυαλιών (goggles) και να κατευθύνει το φορτωμένο με εκρηκτικά αερόχημα στο στόχο του.

Το τελευταίο έτος του πολέμου το 70% των απωλειών αποδίδονται σε όλες αυτές τις ιπτάμενες συσκευές. Οι γραμμές επαφής των αντιπάλων έχουν μεταβληθεί σε νεκρές ζώνες με εκατοντάδες UAVs να ίπτανται αναμένοντας να εντοπίσουν ενδείξεις ανθρώπινης κίνησης για να επιτεθούν. Οι μεγάλοι σχηματισμοί, οι φάλαγγες, οι συγκεντρώσεις δυνάμεων για επίθεση, αποτελούν παρελθόν. Το πεδίο της μάχης είναι πλέον «διαφανές», «ορατό» και κάθε κίνηση εντοπίζεται και προσβάλλεται σχεδόν άμεσα.

Είναι ζήτημα χρόνου να δούμε αυτές τις ιπτάμενες συσκευές να πολεμούν μεταξύ τους με τη νίκη να γέρνει στο πλευρό του «καλύτερου αλγόριθμου» και της φτηνότερης και ταχύτερης παραγωγής. Οι στρατιώτες καθίστανται χειριστές και «υπηρέτες» αυτών των μηχανών. Ο φόρτος όμως εργασίας των ανθρώπων μάλλον θα γίνεται ελαφρύτερος καθώς οι συσκευές θα γίνονται ολοένα και πιο αυτόνομες. Σήμερα ολιγομελείς ομάδες στρατιωτών υπό την κάλυψη πυρών και UAVs μετακινούνται ταχέως, εκμεταλλευόμενοι τη νύκτα και τις άσχημες καιρικές συνθήκες, για να εξασφαλίσουν τον έλεγχο λίγων μέτρων με τρομακτικές απώλειες.

Ο πόλεμος στα μετόπισθεν

Σύμφωνα με τον κ. Δασκαλάκη, ο πόλεμος έχει πλέον επεκταθεί και στα μετόπισθεν. Ειδικά οι ενεργειακές υποδομές αποτελούν ελκυστικούς στόχους και για τους δύο αντιπάλους. Η πανάκριβη πολεμική αεροπορία είναι απούσα και βαλλιστικά, κατευθυνόμενα ή μη βλήματα, πύραυλοι πλεύσης (cruise missiles) και χιλιάδες αργοκίνητα UAVs σκεπάζουν τους ουρανούς των πόλεων.

Όπως τονίζει στο Newsbomb ο ειδικός αναλυτής και διδάκτωρ διεθνών σχέσεων, οι επιθέσεις είναι καθημερινές, με πανσπερμία οπλικών συστημάτων και πυρομαχικών. Σε αυτές τις επιθέσεις κορεσμού, που εφαρμόζει κυρίως η ρωσική πλευρά, ανάμεσα από τα αργοκίνητα αντίγραφα των απλοϊκών ιρανικών Shahed, ξεγλιστρούν και πανάκριβοι πύραυλοι υψηλών επιδόσεων επιφέροντας πλήγματα ακριβείας και υπενθυμίζοντας την ικανότητα εξαπόλυσης και πυρηνικών πληγμάτων. Αυτές τις προσβολές των μετόπισθεν τις είδαμε και στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Ανέκαθεν, στόχο στον πόλεμο δεν αποτελούν μόνο οι ένοπλες δυνάμεις, βασικός στόχος είναι η βούληση του λαού του αντιπάλου συμπεριλαμβανομένης της βούλησης των κυβερνώντων, τονίζει χαρακτηριστικά ο κ. Δασκαλάκης.

Τα βασικά συμπεράσματα

«Για να συνοψίσουμε, τα τελευταία 4 χρόνια, περάσαμε πολύ γρήγορα από τον πόλεμο των ελιγμών σε αυτόν των χαρακωμάτων και από τα πανάκριβα οπλικά συστήματα υψηλών επιδόσεων σε έναν πόλεμο με κυρίαρχο στοιχείο την πληροφορία, ή καλύτερη την ταχύτερη και πλέον αποτελεσματική αξιοποίηση της από πολυάριθμα σχετικά φτηνά οπλικά συστήματα, κυρίως μη επανδρωμένα.

Το διάστημα γίνεται ο χώρος που εξασφαλίζει την παρατήρηση, καθοδήγηση, επικοινωνία και γενικότερα διάχυση της πληροφορίας. Οι άνθρωποι μαθαίνουν γρήγορα να πολεμούν πλάι-πλάι με τις μηχανές και αυτή η "διασύνδεση" περιμένουμε να εκτοξευθεί με ρυθμούς και σε πεδία που μόνο η επιστημονική φαντασία μπορεί να διανοηθεί. Όλα πλέον φαίνεται ότι κρίνονται σε δύο λέξεις: Τεχνητή Νοημοσύνη», καταλήγει ο ειδικός αναλυτής.

*ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ΔΑΣΚΑΛΑΚΗΣ- Αντιστράτηγος (εα)

• Διδάκτορας Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
• Διευθυντής Μελετών του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (ΕΛΙΣΜΕ)
• Διαλέκτης στη Σχολή Εθνικής Αμύνης (ΣΕΘΑ)

Δείτε εδώ ολόκληρο το αφιέρωμα του Newsbomb.gr στα 4 χρόνια από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία

Διαβάστε επίσης