Τα fake news δεν πάνε διακοπές τον Αύγουστο
Από τις πυρκαγιές και τη Χαλκιδική μέχρι τις πολιτικές αντιπαραθέσεις και τις fake εικόνες, ο Αύγουστος αποδεικνύεται ακόμη μία φορά ιδανικό πεδίο για την παραγωγή και τη διακίνηση ψευδών ή παραπλανητικών ειδήσεων
Snapshot
- Τον Αύγουστο παρατηρείται αυξημένη διακίνηση ψευδών ειδήσεων, ειδικά σε περιόδους κρίσεων όπως οι πυρκαγιές.
- Η τεχνητή νοημοσύνη και η γρήγορη διάδοση εικόνων και βίντεο καθιστούν δυσκολότερο τον έλεγχο της αλήθειας.
- Παραδείγματα παραπληροφόρησης περιλαμβάνουν παραποιημένες φωτογραφίες, ψευδείς ισχυρισμούς για πυροσβεστικά αεροσκάφη και παλιές εικόνες που παρουσιάζονται ως πρόσφατες.
- Η πολιτική αντιπαράθεση εντείνει την παραπληροφόρηση, καθώς οι ειδήσεις κρίνoνται συχνά με βάση κομματικά κριτήρια και όχι την αλήθεια.
- Η ευθύνη για την αντιμετώπιση των fake news ανήκει σε όλους τους χρήστες, που πρέπει να ελέγχουν την πηγή και την αξιοπιστία πριν κοινοποιήσουν πληροφορίες.
Ούτε τον Αύγουστο κάνουν διακοπές τα fake news. Μπορεί η Βουλή να υπολειτουργεί, η πολιτική επικαιρότητα να κινείται σε χαμηλότερους ρυθμούς και εκατομμύρια πολίτες να βρίσκονται σε παραλίες και νησιά, όμως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης η «βιομηχανία» της παραπληροφόρησης δουλεύει κανονικά.
Μάλιστα, οι μεγάλες πυρκαγιές, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις και η ανάγκη για γρήγορη ενημέρωση μέσα σε συνθήκες κρίσης δημιουργούν το ιδανικό περιβάλλον για να κυκλοφορήσει μια ψευδής φωτογραφία, ένα παραποιημένο βίντεο ή ένας υπερβολικός ισχυρισμός και μέσα σε λίγες ώρες να αποκτήσει τεράστια διάδοση.
Ο φετινός Αύγουστος έχει ήδη προσφέρει αρκετά χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Η fake φωτογραφία με τον Άδωνι
Χαρακτηριστική περίπτωση αποτέλεσε η παραποιημένη φωτογραφία που εμφάνιζε τον Άδωνι Γεωργιάδη μαζί με εισαγγελική λειτουργό. Μια εικόνα που παρουσιάστηκε ως πραγματική μπορεί να δημιουργήσει μέσα σε ελάχιστο χρόνο εντυπώσεις, ιδιαίτερα όταν αφορά ένα πρόσωπο με έντονη πολιτική παρουσία.
Το περιστατικό δείχνει και τη νέα πραγματικότητα της εποχής της τεχνητής νοημοσύνης: πλέον δεν χρειάζεται να κατασκευαστεί μια ολόκληρη ιστορία. Μπορεί να αρκεί μία «πειστική» εικόνα.
Και όσο πιο προκλητική είναι η εικόνα, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να γίνει viral πριν προλάβει να ελεγχθεί.
Η Χαλκιδική και η μάχη των αριθμών
Στον απόηχο της μεγάλης φωτιάς στη Χαλκιδική, η πολιτική αντιπαράθεση μεταφέρθηκε και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Από τη μία πλευρά, ο Άκης Σκέρτσος χρησιμοποίησε έναν συγκεκριμένο αριθμητικό δείκτη, υποστηρίζοντας ότι η καμένη έκταση αντιστοιχεί περίπου στο 1% της συνολικής έκτασης του πρώτου ποδιού της Χαλκιδικής.
Η συγκεκριμένη αναφορά δεν αποτελεί από μόνη της fake news. Ο υπολογισμός αφορά τη σχέση της καμένης έκτασης με το σύνολο της έκτασης της Κασσάνδρας.
Το πραγματικό πρόβλημα βρίσκεται αλλού: στην προσπάθεια να μετατραπεί μια σύνθετη και σοβαρή πυρκαγιά σε πολιτικό σύνθημα.
Από την άλλη πλευρά, κυκλοφόρησαν υπερβολικές περιγραφές στα social media, με την εικόνα ότι «κάηκε όλη η Χαλκιδική» ή ακόμη και ολόκληρο το πρώτο πόδι.
Και εδώ βρίσκεται η ουσία: ούτε η κυβερνητική στατιστική πρέπει να παρουσιάζεται ως fake επειδή δεν αρέσει πολιτικά, ούτε μια καταστροφή πρέπει να διογκώνεται μέχρι να γίνει κάτι που δεν συνέβη.
Η πραγματικότητα δεν χρειάζεται ούτε ωραιοποίηση ούτε υπερβολή.
Τα Canadair που δήθεν πετούν τη νύχτα
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα παραπληροφόρησης ήταν ο ισχυρισμός ότι τα νέα Canadair DHC-515 που θα αποκτήσει η Ελλάδα θα μπορούν να επιχειρούν κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Ο ισχυρισμός διαψεύστηκε από τους σχετικούς φορείς και καταγράφηκε ως ψευδής.
Το συγκεκριμένο fake είναι ενδεικτικό του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η παραπληροφόρηση: παίρνει ένα πραγματικό γεγονός –την απόκτηση νέων πυροσβεστικών αεροσκαφών– και προσθέτει μία ανύπαρκτη δυνατότητα.
Το αποτέλεσμα είναι μια είδηση που ακούγεται απολύτως plausible, αλλά δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Παλιά εικόνα, καινούργια φωτιά
Στη Βοιωτία κυκλοφόρησε επίσης φωτογραφία ανεμογεννήτριας που παρουσιάστηκε ως εικόνα από την πυρκαγιά.
Η φωτογραφία όμως δεν ήταν από την Ελλάδα. Προερχόταν από παλαιότερο περιστατικό στην Αυστραλία.
Εδώ δεν υπάρχει καν ανάγκη να κατασκευαστεί εικόνα με τεχνητή νοημοσύνη. Αρκεί μια πραγματική φωτογραφία από ένα άλλο γεγονός και ένας ψευδής τίτλος. Η εικόνα κάνει τη δουλειά.
Η Θέουτα και η δύναμη του βίντεο
Ανάλογη περίπτωση καταγράφηκε και με βίντεο που συνδέθηκαν με την κρίση στη Θέουτα και τους ασυνόδευτους ανήλικους.
Στα social media το οπτικό υλικό χρησιμοποιήθηκε για να στηρίξει συγκεκριμένους ισχυρισμούς, ενώ ο έλεγχος των γεγονότων έδειξε ότι οι σχετικές περιγραφές δεν ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα.
Το μεταναστευτικό αποτελεί άλλωστε ένα από τα πιο πρόσφορα πεδία για τη διακίνηση παραπληροφόρησης, ακριβώς επειδή προκαλεί έντονα συναισθήματα και πολιτικές αντιδράσεις.
Το μεγάλο όπλο είναι η εικόνα
Η μεγάλη αλλαγή των τελευταίων χρόνων είναι ότι τα fake news δεν χρειάζεται πλέον να μοιάζουν με «ειδήσεις».
Μπορούν να είναι μία φωτογραφία, ένα βίντεο 20 δευτερολέπτων, ένα screenshot ή μία φράση πάνω σε μια εικόνα. Και μπορούν να παραχθούν ή να τροποποιηθούν μέσα σε λίγα λεπτά.
Η τεχνητή νοημοσύνη κάνει την κατάσταση ακόμη δυσκολότερη, καθώς πλέον ακόμη και ένα πολύ πειστικό φωτογραφικό υλικό δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι ένα γεγονός συνέβη.
Γιατί τον Αύγουστο η παραπληροφόρηση βρίσκει πρόσφορο έδαφος
Ο Αύγουστος έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: η ενημέρωση γίνεται πιο αποσπασματική.
Πολλοί πολίτες ενημερώνονται αποκλειστικά από το κινητό τους. Διαβάζουν έναν τίτλο, βλέπουν μία φωτογραφία και κάνουν μία κοινοποίηση.
Η ταχύτητα προηγείται της διασταύρωσης.
Και αυτό ακριβώς εκμεταλλεύεται η παραπληροφόρηση.
Ένας υπερβολικός ισχυρισμός για μία πυρκαγιά μπορεί να γίνει viral μέσα σε λίγες ώρες. Μια παλιά φωτογραφία μπορεί να εμφανιστεί ως σημερινή. Ένα μονταρισμένο βίντεο μπορεί να αποκτήσει πολιτικό περιεχόμενο που δεν είχε ποτέ.
Όταν έρθει η διάψευση, όμως, η ζημιά έχει ήδη γίνει.
Η πολιτική αντιπαράθεση δεν βοηθά
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν η παραπληροφόρηση εντάσσεται στην κομματική αντιπαράθεση.
Κάθε πλευρά έχει πλέον τα δικά της «στρατόπεδα» στα social media. Έτσι, μια είδηση δεν κρίνεται μόνο με βάση το αν είναι αληθινή ή ψευδής, αλλά και με βάση το αν εξυπηρετεί ή πλήττει την πολιτική πλευρά που υποστηρίζει ο καθένας.
Και κάπου εκεί χάνεται η ουσία.
Γιατί το fake news δεν γίνεται αληθινό επειδή το αναπαράγει η μία πλευρά και δεν γίνεται ψεύτικο επειδή το διακινεί η άλλη.
Η αλήθεια δεν έχει κομματική ταυτότητα.
Η ευθύνη είναι όλων
Η μάχη κατά των fake news δεν είναι δουλειά μόνο των δημοσιογράφων ή των οργανισμών ελέγχου γεγονότων.
Είναι και ευθύνη κάθε χρήστη.
Πριν από κάθε κοινοποίηση χρειάζονται τρία απλά ερωτήματα:
Ποιος το λέει; Από πού προέρχεται; Υπάρχει δεύτερη ανεξάρτητη πηγή που το επιβεβαιώνει;
Αν δεν υπάρχει απάντηση, ίσως αξίζει να περιμένουμε.
Γιατί στο διαδίκτυο η ταχύτητα μπορεί να κάνει μία ψευδή είδηση διάσημη. Η διόρθωση, όμως, σπάνια ταξιδεύει τόσο γρήγορα.
Τα fake news δεν κάνουν διακοπές
Ο Αύγουστος μπορεί να είναι μήνας διακοπών για τους ανθρώπους, όχι όμως για την παραπληροφόρηση.
Πυρκαγιές, πολιτική, μεταναστευτικό, εικόνες από το εξωτερικό που παρουσιάζονται ως ελληνικές και υλικό που δημιουργείται ή αλλοιώνεται με τεχνητή νοημοσύνη συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα.
Και το μάθημα είναι απλό:
Ούτε να πιστεύουμε άκριτα ό,τι γράφεται στα social media ούτε να βαφτίζουμε fake news οτιδήποτε δεν συμφωνεί με τη δική μας πολιτική άποψη.
Γιατί η μεγαλύτερη επιτυχία ενός fake news δεν είναι απλώς να κάνει κάποιον να πιστέψει ένα ψέμα.
Είναι να τον κάνει να μην ξέρει πλέον ποιον και τι να πιστέψει.
