Εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης: Οι νέες επιστημονικές ενδείξεις και οι πολιτικές δημόσιας υγείας

H αρχή της μείωση της βλάβης από το παραδοσιακό τσιγάρο, αποκτά συνεχώς έδαφος ως στρατηγική που στοχεύει στη μείωση των αρνητικών συνεπειών του καπνίσματος, στηρίζομενη πλέον σε δημογραφικά στοιχεία. Στο επίκεντρο της συζήτησης που έχει ανοίξει στη διεθνή επιστημονική κοινότητα, βρίσκονται οι πολιτικές για τον περιορισμό του καπνίσματος, με έμφαση στους εφήβους και τους νεαρούς ενήλικες. Πώς δηλαδή θα φτάσουν οι κοινωνίες πιο κοντά στον στόχο για έναν κόσμο χωρίς τσιγάρο, σταθμίζοντας πιθανούς κινδύνους και οφέλη, από την αύξηση της υποκατάστασης του παραδοσιακού τσιγάρου από εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης.

Ενδιαφέροντα στοιχεία, για τις τάσεις που διαμορφώνονται στον πληθυσμό των ΗΠΑ, παρουσιάστηκαν κατά την πρώτη ημέρα του 9ου Επιστημονικού Συνεδρίου για τη Μείωση της Βλάβης από το Κάπνισμα –9th Summit on Tobacco Harm Reduction: Novel Products, Research & Policy, που διοργανώνει η SCOHRE - International Association on Smoking Control & Harm Reduction, η Διεθνής Εταιρεία ανεξάρτητων επιστημόνων για τον Έλεγχο του Καπνίσματος & τη Μείωση της Βλάβης από το Κάπνισμα.

Τέσσερις επιστήμονες, οι Αμερικανοί καθηγητές Ray Niaura (Professor of Social and Behavioral Sciences, School of Global Public Health, New York University) και Brad Rodu (Professor Emeritus, School of Medicine, University of Louisville, KY), ο Καναδός καθηγητής David T. Sweanor (Chair of the Advisory Board Centre for Health Law, Policy & Ethics, University of Ottawa) και ο Έλληνας καθηγητής, Ιγνάτιος Οικονομίδης (Καθηγητής Καρδιολογίας, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ, Διευθυντής Β΄ Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική), ανέλυσαν τα δημογραφικά του καπνίσματος που προκύπτουν από υπερδεκαετείς καταγραφές στις ΗΠΑ.

Προστασία των νέων και πρόληψη νόσων για τους μεγαλύτερους

Όλοι οι ομιλητές παρατήρησαν ότι συντελείται μια μετάβαση στις ΗΠΑ, ως προς τις συνήθειες των νέων ανθρώπων, κυρίως των εφήβων και των νεαρών ενηλίκων. Η μετάβαση αυτή έχει να κάνει με μια τάση υιοθέτησης πιο υγιεινών συνηθειών από τις νεότερες γενιές, που όμως μέχρι στιγμής δεν έχει αποκρυσταλλωθεί ως μοτίβο, ούτε είναι σαφείς οι αιτίες της. Οι νέοι δεν καταναλώνουν αλκοόλ και επιλέγουν εφαρμογές fitness στα smartphone τους. Καμπή φαίνεται να αποτελεί η πανδημία της covid-19, η έκρηξη των social media και η μείωση της κοινωνικοποίησης και της κατά πρόσωπο επαφής. Παράλληλα, μια σαφής εικόνα αναδύεται για την εγκατάλειψη του παραδοσιακού τσιγάρου από τους νέους και μια στροφή στο άτμισμα, η οποία όμως έχει και αυτή καθοδική πορεία τα τελευταία χρόνια.

Σύμφωνα με τα στοιχεία (2024) που παρουσίασε ο καθηγητής Niaura, το κάπνισμα παραδοσιακού τσιγάρου έχει σχεδόν εκμηδενιστεί στις ηλικίες 12-17 ετών, ακολουθεί μια σταδιακή αύξηση στις ηλικίες 18-25 και 26-34, ενώ οι ηλικιακές ομάδες που συγκεντρώνουν τα μεγαλύτερα ποσοστά είναι οι 35-49, 50-64, και άνω των 65 ετών. Από αυτές τις τελευταίες ηλικιακές ομάδες, θα προκύψουν νέες νοσήσεις λόγω του καπνίσματος, τα επόμενα χρόνια. Επομένως, αποτελούν τον πληθυσμό προτεραιότητας για να επιτύχουν πλήρη διακοπή του καπνίσματος ή έστω να εγκαταλείψουν το τσιγάρο για προϊόντα μείωση της βλάβης.

Ωστόσο, στην ίδια καταγραφή (2024), φαίνεται ότι οι μεγαλύτεροι ενήλικες που επιλέγουν το άτμισμα έναντι του καπνίσματος είναι λιγότεροι από τις νεότερες ηλικίες που ατμίζουν. Εκεί βλέπουμε, χαμηλά μεν, υπαρκτά δε ποσοστά ατμίσματος (κυρίως κάποιων ημερών μέσα στη διάρκεια ενός μήνα) στις ηλικίες 12-15, τα οποία αρχίζουν και αυξάνονται στις ηλικίες 16-20 και περαιτέρω στην ομάδα 21-29, ενώ σταδιακά υποχωρούν από την ηλικία των 30 ετών και πάνω.

Η κορύφωση του φαινομένου να ατμίζουν ανήλικοι, καταγράφηκε το 2019 στις ΗΠΑ, γεγονός που οι ομιλητές απέδωσαν κατά ένα μεγάλο μέρος, στην τότε σύνδεση των προϊόντων ατμίσματος με τη μόδα –ως αξεσουάρ. Με την αλλαγή πολιτικής και την έλευση μεγάλων ενημερωτικών εκστρατειών τα επόμενα χρόνια, και κυρίως από την πανδημία και μετά, παρατηρείται μια σαφής μείωση στους ανηλίκους που ατμίζουν.

Ως προς την εσωτερική κατανομή των ατόμων που ατμίζουν, ποσοστό που κυμαίνεται από 40 έως 44% την τελευταία πενταετία, αποτελούν πρώην καπνιστές που έχουν στραφεί στο άτμισμα.

Τα αισιόδοξα συμπεράσματα που προκύπτουν από τα στοιχεία αυτά, είναι ότι υπάρχει μια σημαντική μάζα καπνιστών που εγκαταλείπουν το τσιγάρο, την ώρα που στις μικρότερες ηλικίες παρατηρείται σχεδόν εξαφάνιση του καπνίσματος. Η τάση που δείχνει ότι το άτμισμα αντικατέστησε το κάπνισμα, φαίνεται και αυτή να βαίνει μειούμενη τα τελευταία έξι χρόνια, ιδίως στα νεότερα άτομα, την ώρα που μεγάλη αύξηση παρουσιάζει η μερίδα των ατόμων που δεν έχουν καπνίσει ποτέ. «Και αυτά είναι καλά νέα για τη δημόσια υγεία», ανέφερε χαρακτηριστικά ο καθηγητής Rodu.

Οφέλη και κίνδυνοι της νικοτίνης: Επιπτώσεις στη δημόσια υγεία

Γιατί, όμως, οι άνθρωποι επιμένουν να χρησιμοποιούν νικοτίνη; Υπάρχουν οφέλη από τη χρήση της και σε ποιες περιπτώσεις οι άνθρωποι μπορούν να επωφεληθούν, με το μικρότερο κίνδυνο για την γενικότερη υγεία τους; Στα ερωτήματα αυτά, κλήθηκε να απαντήσει ο ομότιμος καθηγητής Neal L. Benowitz (Professor Emeritus of Medicine University of California, San Francisco).

Με βάση τη φαρμακολογία της νικοτίνης, η ουσία επιδρά σε όλο το σώμα, κυρίως όμως στον εγκέφαλο και την καρδιά. Οι διαφορετικές βιολογικές αντιδράσεις που πυροδοτεί, οδηγούν τους ανθρώπους να κάνουν χρήση νικοτίνης για διαφορετικούς λόγους μέσα στην ημέρα. Για παράδειγμα, ενεργοποιεί τους εξής διαβιβαστές και αμινοξέα:

• Ντοπαμίνη: Ευχαρίστηση, περιορισμός του αισθήματος πείνας
• Νορεπινεφρίνη: Εγρήγορση, περιορισμός του αισθήματος πείνας
• Ακετυλοχολίνη: Εγρήγορση, γνωστική ενίσχυση
• Γλουταμίνη: Εκμάθηση, ενίσχυση της μνήμης
• Σεροτονίνη: Διαμόρφωση διάθεσης, περιορισμός του αισθήματος πείνας
• Β-ενδορφίνη: Μείωση της έντασης και του άγχους
• γ-Αμινοβουτυρικό oξύ (GABA): Μείωση της έντασης και του άγχους.

Για τους παραπάνω λόγους, ομάδες ατόμων συνεχίζουν να χρησιμοποιούν προϊόντα νικοτίνης, ακόμα και αθλητές. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ποδοσφαιριστές, γκόλφερς, αρσιβαρίστες, σύμφωνα με τον καθηγητή Benowitz, με προτίμηση στα σακουλάκια νικοτίνης, για την αποφυγή των αρνητικών συνεπειών των εισπνεόμενων μορφών της.

Κάπου εδώ, όμως, ξεκινά ο κύκλος του εθισμού, παρατηρεί ο καθηγητής ο οποίος επισημαίνει και τους ενδεχόμενους κινδύνους για την υγεία:

• Αιμοδυναμικές επιδράσεις
• Αρρυθμίες
• Ενδοθυλιακή δυσλειτουργία
• Αγγειογένεση
• Αναδιαμόρφωση του μυοκαρδίου
• Λιπιδαιμικές διαταραχές
• Αντίσταση στην ινσουλίνη/διαβήτης.

Σημειώνεται ότι οι παραπάνω ενδεχόμενοι κίνδυνοι για την υγεία έχουν διαβάθμιση στη συχνότητα εμφάνισης, ξεκινώντας από τους πιο συνήθεις προς τους λιγότερο πιθανούς.

Με τη χρήση των pouches (σακουλάκια) νικοτίνης να βρίσκεται σε άνοδο, συμπερασματικά, ο καθηγητής Benowitz επισήμανε: Τόσο βιολογικά όσο και επιδημιολογικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι η χρήση νικοτίνης μπορεί να συμβάλει στην εκδήλωση καρδιαγγειακών επεισοδίων. Η βραχυχρόνια χρήση των pouches νικοτίνης συνδέεται με χαμηλό καρδιαγγειακό κίνδυνο. Πάντως, οι συνέπειες από τη μακροχρόνια χρήση τους δεν είναι σήμερα γνωστές. Σε κάθε περίπτωση, τα σακουλάκια νικοτίνης ενέχουν πολύ χαμηλότερο κίνδυνο από το κάπνισμα παραδοσιακού τσιγάρου.

Σε επίπεδο πολιτικών, οι ομιλητές συνηγόρησαν στο ότι η θέσπιση σύγχρονων αλλά αυστηρών ρυθμιστικών πλαισίων, που δεν απαγορεύουν την κυκλοφορία των εναλλακτικών προϊόντων, όπως θερμαινόμενα προϊόντα καπνού, ηλεκτρονικά τσιγάρα και σακουλάκια/pouches νικοτίνης, και ταυτόχρονα εξασφαλίζουν τη δυνατότητα ενημέρωσης των πολιτών, με έμφαση στις νεότερες ηλικίες, μπορούν να έχουν σημαντικά αποτελέσματα στη μείωση των βλαβερών συνεπειών του καπνίσματος, μέχρι να επιτευχθεί η εξάλειψή του.

Φορολογικές παρεμβάσεις στα προϊόντα καπνού και νικοτίνης: Απαιτείται εξισορρόπηση μέτρων, διαφοροποίηση μεταξύ προϊόντων και δυναμικές στρατηγικές κατά του παράνομου εμπορίου

Τη σχέση μεταξύ της φορολόγησης στα προϊόντα καπνού και νικοτίνης και του παράνομου εμπορίου ανέλυσε ο Παναγιώτης Λιαργκόβας, Καθηγητής Οικονομικών, Πρόεδρος του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, σε πάνελ συζήτησης που έλαβε χώρα στο πλαίσιο του διεθνούς συνεδρίου NoSmoke Summit 2026. Συμμετείχαν οι: Κωνσταντίνος Φαρσαλινός, Ιατρός-ερευνητής, Πανεπιστήμιο Πάτρας - Σχολή Δημόσιας Υγείας, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Greece Data & Media Lab, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, David Bird, Associate Director, Strategy Group, KPMG LLP, Marewa Glover, Director, Centre of Research Excellence: Indigenous Sovereignty & Smoking, New Zealand και Mark Tyndall, MD, ScD, FRCPC, Public Health Consultant, Canada.

Όπως ανέφερε, ο καθηγητής Π. Λιαργκόβας, το ζήτημα φορολόγησης στα προϊόντα καπνού και νικοτίνης είναι επίκαιρο, δεδομένου ότι η Ε.Ε. επανεξετάζει το πλαίσιο φορολογίας τους. Ανέφερε ότι η φορολογία είναι –και θα έπρεπε να είναι- ένα ισχυρό όπλο δημόσιας υγείας, καθώς η αυξημένη τιμή των προϊόντων οδηγεί σε μείωση της κατανάλωσής τους. Για το θέμα υπάρχουν πολλές διεθνείς έρευνες, ορισμένες από τις οποίες αφορούν και την Ελλάδα, όπως μια έρευνα που αναφέρει ότι το 2011 η αύξηση της φορολογίας καπνικών οδήγησε σε μείωση 16% της κατά κεφαλήν κατανάλωσης.

Επεσήμανε ότι το ζήτημα δεν είναι εάν η φορολογία λειτουργεί, αλλά και εάν και κατά πόσο ενθαρρύνει το παράνομο εμπόριο καπνικών προϊόντων. Όπως δείχνει η μελέτη της KPMG για το παράνομο εμπόριο προϊόντων καπνού και νικοτίνης στην Ευρώπη για το έτος 2025, η αύξηση του παράνομου εμπορίου ήταν 6%, ποσοστό που ισοδυναμεί με 55 δισεκατομμύρια πακέτα παράνομων τσιγάρων, ενώ το 11% του συνολικού εμπορίου τσιγάρων το 2025 αφορά παράνομο εμπόριο.

Σε μια ανάλυση των ερευνών της KPMG σε βάθος 20ετίας, η εξέλιξη του παράνομου εμπορίου καπνικών είναι ακόμα πιο αξιοσημείωτη: η συνολική μείωση στην κατανάλωση καπνικών προϊόντων είναι 44%, ενώ το παράνομο εμπόριο αυξήθηκε στο 8%-12% του συνόλου της κατανάλωσης. Συνεπώς, η Ευρώπη έχει επιτύχει στο να μειώσει την αγορά προϊόντων καπνού και νικοτίνης, όμως το τμήμα που αφορά το παράνομο εμπόριο αυξήθηκε μέσα σε αυτή την μικρότερη αγορά και διαφοροποιήθηκε γεωγραφικά.

Όταν συνεπώς οι τιμές αυξάνονται, άλλοι καταναλωτές μειώνουν την κατανάλωση, άλλοι στρέφονται σε άλλα καπνικά προϊόντα, όμως υπάρχουν και αρκετοί που αναζητούν φθηνότερα προϊόντα από τις παράνομες αγορές. Το μέγεθος αυτής της υποκατάστασης έχει σχέση με την ελαστικότητα των τιμών, το διαθέσιμο εισόδημα, το μέγεθος της διαφοράς τιμής μεταξύ νόμιμου και παράνομου προϊόντος, τη γεωγραφική εγγύτητα, την ευκολία προσέγγισης των παράνομων καναλιών αγοράς και την ισχύ που έχει η όποια επιβολή μέτρων. Αναφερόμενος στην επιχειρούμενη επανεξέταση του πλαισίου φορολόγησης των προϊόντων καπνού και νικοτίνης από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ο κ. Λιαργκόβας ανέφερε ότι υπάρχουν σοβαρές ενστάσεις σχετικά με το ύψος της φορολόγησης, εάν αυτή θα γίνει σταδιακά και με ποιο τρόπο, καθώς και μια πολύ σημαντική ένσταση που αφορά την ανάγκη διαφοροποίησης μεταξύ των προϊόντων καπνού και νικοτίνης όσον αφορά την φορολόγησή τους, στη βάση της βλάβης που προκαλούν στην υγεία (μεγαλύτερη επιβάρυνση, υψηλότερη φορολόγηση και το αντίθετο).

Ο κ. Λιαργκόβας ανέφερε ότι το Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ) στην παρούσα φάση εξετάζει τη σχέση μεταξύ φορολόγησης, καταναλωτικής συμπεριφοράς, κρατικά έσοδα, καθώς και υποκατάσταση μεταξύ προϊόντων καπνού και νικοτίνης. Όπως ανέφερε, από την σκοπιά των οικονομικών, αλλά και της μείωσης της βλάβης, το κομβικό ερώτημα δεν είναι εάν η αυξημένη φορολόγηση μειώνει την κατανάλωση ενός συγκεκριμένου προϊόντος. Χρειάζεται να κατανοήσουμε την αντίδραση των καταναλωτών: θα μειώσουν την κατανάλωση, θα στραφούν σε άλλα προϊόντα, ενδεχομένως μειωμένης βλάβης για την υγεία τους ή θα αναζητήσουν λύσεις εκτός του νόμιμου εμπορίου;

Το κεντρικό ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι το ύψος των φορολογικών παρεμβάσεων, αλλά το πώς αυτές θα σχεδιαστούν με τέτοιο τρόπο, ώστε να μειώνουν τις επιβλαβείς για την υγεία καπνιστικές συμπεριφορές, χωρίς, ταυτόχρονα, να ενδυναμώνουν το παράνομο εμπόριο προϊόντων καπνού και νικοτίνης. Για να γίνει αυτό, απαιτείται εξισορρόπηση, διαφοροποίηση μεταξύ προϊόντων και δυναμικές στρατηγικές κατά του παράνομου εμπορίου.

Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία: Η υπερφορολόγηση και οι αυξήσεις τιμών εκτίναξαν το παράνομο εμπόριο

Κατακόρυφη είναι η αύξηση (80 %) που σημείωσε το 2025 το παράνομο εμπόριο προϊόντων καπνού και νικοτίνης στην Αυστραλία, όπως ανέφερε η Marewa Glover, Director, Centre of Research Excellence: Indigenous Sovereignty & Smoking, New Zealand. Το 50%-60% της συνολικής κατανάλωσης τσιγάρων και περίπου 96% των προϊόντων ατμίσματος προέρχονται από τις παράνομες αγορές. Η απώλεια εσόδων από φόρους στην Αυστραλία κυμαίνεται μεταξύ 7,7 και 11,8 δισ. δολάρια, μεταξύ 2024 και 2025. Στην Αυστραλία το παράνομο εμπόριο άνθησε κυρίως την τελευταία δεκαετία, καθώς από το 2016 έως το 2026 η τιμή του νομίμως πωλούμενου πακέτου έχει τριπλασιαστεί. Σε συνοριακούς ελέγχους μεταξύ 2025-2026 κατασχέθηκαν 2,2 δισ. τσιγάρα, 587 τόνοι καπνού και 13,2 εκατ. παράνομα προϊόντα ατμίσματος. Η κυβέρνηση προσπαθεί να αυστηροποιήσει τη νομοθεσία για το παράνομο εμπόριο καπνικών προϊόντων, ωστόσο η αντιπολίτευση ζητά μείωση κατά 80% της φορολόγησης.

Για την Νέα Ζηλανδία, η αύξηση του παρανόμου εμπορίου ειδικά των τσιγάρων είναι 33,5% το 2025, έναντι 27% το 2024. Η απώλεια κρατικών εσόδων μόνο το 2025 ήταν 817 εκατ. δολάρια. Στην Νέα Ζηλανδία, το παράνομο εμπόριο αφορά κυρίως τσιγάρα που διακινούνται από λαθρεμπόρους μέσω Κίνας. Η τιμή του νομίμως πωλούμενου πακέτου τσιγάρων στη χώρα ανέρχεται σε 46-48 δολάρια Ν. Ζηλανδίας και οι καταναλωτές στρέφονται στα λαθραία τσιγάρα που διακινούνται στη μισή τιμή. Σε συνοριακούς ελέγχους από τις αρχές 2026 κατασχέθηκαν 12 εκατ. τσιγάρα και 1,7 τόνοι καπνού.

Η Ευρώπη γυρίζει την πλάτη στη διαφοροποίηση του κινδύνου: Προβληματισμός για το ψήφισμα της SANT στο Ευρωπαϊκό Σχέδιο Καταπολέμησης του Καρκίνου

Η πρόσφατη ψηφοφορία της Επιτροπής Δημόσιας Υγείας (SANT) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στις 28 Σεπτεμβρίου σχετικά με την εφαρμογή του Ευρωπαϊκού Σχεδίου για την Καταπολέμηση του Καρκίνου (European Beating Cancer Plan - BECA), αποτέλεσε ένα σημαντικό σημείο συζήτησης μεταξύ των ομιλητών, καθώς, στη βάση της ενίσχυσης των μέτρων πρόληψης και μείωσης των παραγόντων κινδύνου, καθώς και των νοσημάτων που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με το κάπνισμα, το σχέδιο της Ε.Ε. προτείνει μέτρα που αφορούν τα εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης, τα οποία, εάν υιοθετηθούν ως έχουν και χωρίς διαφοροποίηση, ενδέχεται να αποκλίνουν ουσιαστικά από τον στόχο που το ίδιο το σχέδιο επιδιώκει να υπηρετήσει. Ειδικότερα, οι προβληματισμοί αφορούν ορισμένες από τις ρυθμιστικές και φορολογικές προσεγγίσεις, οι οποίες εφαρμόζονται οριζόντια, χωρίς να λαμβάνουν υπόψιν την πολυετή επιστημονική τεκμηρίωση που κατατάσσει τα εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης σε ένα πολύ διαφορετικό προφίλ κινδύνου σε σχέση με τα συμβατικά τσιγάρα. Όπως τονίστηκε, η διεθνής πραγματικότητα και τα παραδείγματα από διαφορετικές χώρες που παρουσιάστηκαν από τους ομιλητές καταδεικνύουν ότι οι οριζόντιες ρυθμιστικές και φορολογικές παρεμβάσεις οδηγούν στην αντίθετη από την επιδιωκόμενη στο σχέδιο BECA βασική κατεύθυνση. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην εμπειρία της Σουηδίας, όπου ο πολύ χαμηλός επιπολασμός του καπνίσματος και τα σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά καρκίνου του πνεύμονα συνυπάρχουν με την ευρεία χρήση μη καύσιμων προϊόντων νικοτίνης. Παράλληλα, κατά τη συζήτηση αναφέρθηκαν χαρακτηριστικά των προϊόντων, όπως η διαθεσιμότητα γεύσεων και η παροχή νικοτίνης, ενδέχεται να επηρεάζουν την προθυμία των ενηλίκων καπνιστών να απομακρυνθούν από τα τσιγάρα. Συνολικά, οι ομιλητές ανέφεραν ότι για να μην χαθεί η εστίαση στον βασικό στόχο του ευρωπαϊκού σχεδίου καταπολέμησης του καρκίνου που είναι η πρόληψη των νοσημάτων που σχετίζονται με το κάπνισμα, είναι απαραίτητη η διατήρηση μιας τεκμηριωμένης, βασισμένης σε επιστημονικά δεδομένα προσέγγισης στις μελλοντικές πολιτικές ελέγχου του καπνού, η οποία θα λαμβάνει υπόψη και τον πιθανό ρόλο της διαφοροποίησης του κινδύνου μεταξύ των διαφορετικών προϊόντων καπνού και νικοτίνης.